Khi sự giúp đỡ lại trông như cưỡng ép

Khi một con hươu bị mắc kẹt trong bùn, nó sẽ tìm mọi cách để được thoát ra. Có khi thành công, có khi bất lực. Nhưng dù thành công hay bất lực thì nỗi sợ với người lạ cũng không mất đi. Nó rõ ràng là muốn thoát khỏi vũng bùn đó, nhưng khi có người tiếp cận nó thì không cần biết họ tốt hay xấu nỗi sợ vẫn lấn át. Nó vùng vằng, tấn công ngược lại người đang giúp nó, và phải mất tới 45 phút để họ đẩy nó lên. Thà nó cứ như một cái xác chết thì có khi chỉ 5 phút là xong.

Nhưng vẫn còn may vì nó vẫn chỉ là con hươu. Nếu con vật bạn đang muốn giúp lại là con người, sống trong xã hội loài người, thì sự phản kháng của nó sẽ không phải bằng gạc, mà bằng những câu như:

  • Nó không cần được giúp, tại sao lại cố giúp nó?
  • Nó ổn với cái suy nghĩ của nó, thì tại sao phải thay đổi?
  • Chuyện riêng của người khác thì đừng can dự vào
  • Hãy biết tôn trọng sự khó chịu của người khác
  • Bạn là ai mà dám cho rằng mình đúng?
  • … và khoảng 50 câu tương tự …

Những câu hỏi này thật ra chỉ kiến tình trạng tồi tệ của họ kéo dài thêm. Cố gắng trả lời những câu này, hoặc tệ hơn, cho rằng chúng hợp lý, là nhắm mắt làm ngơ, là tự thuyết phục bản thân là không có chuyện gì đang xảy ra. Vào lúc đó, bao nhiêu triết lý được đưa ra cũng chỉ để dung dưỡng tình trạng đó mà thôi. Nếu như trong clip hai anh chàng kia đứng trả lời những câu hỏi như vậy của con hươu, thì nó đã chẳng bao giờ có thể thoát khỏi vũng bùn.

Tất nhiên nếu bạn trả lời được chúng thì quá tốt, nhưng ý tôi là những câu hỏi đó không xứng đáng để bạn tốn thời gian. Tất cả những gì bạn cần làm là làm những gì cần làm. Đừng để những điều đó làm ảnh hưởng tới sự giúp đỡ của bạn.

Phớt lờ họ như vậy có vi phạm pháp luật gì không?

Lưu ý quan trọng: tôi không phải là người học luật. Tin lời người trên mạng nói là toang đấy.

Thật ra chẳng ai muốn lôi pháp luật ra để nói chuyện cả. Nhưng đúng là trông có vẻ như mình không có quyền can thiệp vào việc của người khác. Nếu như điều họ làm không phương hại đến bản thân mình hay pháp luật, thì việc nhất định thay đổi họ sẽ vi phạm vào quyền tự do ý chí của họ. Đó là quyền căn bản, là nhân quyền. Kể cả khi nó đi ngược lại các chuẩn mực khác như đạo đức xã hội, gia đình, tôn giáo (nếu có), thì bạn cũng không có quyền cưỡng ép họ.

Tuy nhiên, thế nào là cưỡng ép? Điều 127 bộ luật dân sự 2015 có định nghĩa:

Đe dọa, cưỡng ép trong giao dịch dân sự là hành vi cý của một bên hoặc người thứ ba làm cho bên kia buộc phải thực hiện giao dịch dân sự nhằm tránh thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, uy tín, nhân phẩm, tài sản của mình hoặc của người thân thích của mình.

Như vậy, bạn chỉ đang cưỡng ép họ khi điều bạn làm đang đe dọa tính mạng, sức khoẻ, danh dự, uy tín, nhân phẩm, tài sản của họ hoặc của người thân thích của họ. Nhưng vì không khó để thấy điều ngược lại, nên bạn không cưỡng ép họ gì cả.

Ta hãy lấy một ví dụ khác. Một người bị ung thư và bác sĩ nói là phải phẫu thuật. Nhưng để được phẫu thuật thì bác sĩ phải được sự đồng ý của bệnh nhân. Nếu bệnh nhân không muốn chữa trị thì bác sĩ không được phép chữa trị, mặc dù rõ ràng về mặt chuyên môn rõ ràng là từ chối điều trị là có hại cho sức khỏe. Nếu mà bác sĩ cố tình điều trị cho bệnh nhân này thì đó là hành vi cưỡng ép.

Tuy nhiên bác sĩ đó vẫn có quyền thuyết phục họ. Nếu bác sĩ nhận thấy lý do để bệnh nhân từ chối chữa trị dựa trên một niềm tin tôn giáo/triết lý sống nào đó, mà triết lý đó thực ra nói là nên chữa, nhưng do bệnh nhân hiểu sai mà nói rằng triết lý đó bảo không nên chữa, thì chẳng có lý do gì bác sĩ phải đồng ý với cái hiểu sai đó cả. Nếu bác sĩ cảm thấy mình cần bỏ hết công việc để chỉ cho họ thấy mâu thuẫn của mình, thì bác sĩ vẫn có quyền đó.

Nói cách khác, nếu như có đủ bằng chứng cho thấy người đó đang nói “hãy cứu chữa cho tôi” bằng cách nói “đừng có đụng vào tôi”, thì không việc gì bác sĩ phải dừng lại cả.

Vậy, theo tôi hiểu, vấn đề này liên quan đến những quyền sau đây:

  • Quyn t do ý chí. Quyền này là nhân quyền, là quyền căn bản, sinh ra là có. Chỉ có pháp luật mới được phép hạn chế quyền này của bạn
  • Quyn cản trở mong muốn của ngưi khác. Bình thường không ai có quyền này, chỉ trừ khi người đó (1) được người đại diện pháp luật chỉ định, hoặc (2) đang ở trong mối quan hệ cha mẹ – con cái với người khác. Lý do để pháp luật cho cha mẹ cái quyền can thiệp vào ý định của con cái vì bản chất mối quan hệ này là mối quan hệ cung cấp – phụ thuộc, và người phụ thuộc thì có không có khả năng chịu trách nhiệm với quyết định của mình. Pháp luật sẽ cấp sẵn quyền này cho cha mẹ
  • Quyn thuyết phc ngưi khác thay đi ý chí. Quyền này trông như là quyền can thiệp vào người khác nhưng thật ra lại là quyền tự do ý chí
  • Quyn không thay đổi quan điểm. Quyền này cũng là quyền tự do ý chí. Nó bao gồm quyền không muốn nghe thuyết phục thêm và quyền không trả lời câu hỏi

Ta có bảng sau:

Ngưi đưc giúpNgưi giúp
A: không muốn được giúp (quyền)A*: tiếp tục giúp
B: không muốn thay đổi quan điểm (quyền)B*: tiếp tục thuyết phục (quyền)

Điều khiến cho bảng này khó nhận ra là vì:

  • A và B trông giống nhau, và A* và B* trông giống nhau (nhập nhằng theo hàng dọc)
  • Dù A phủ định A*, nhưng B không hề phủ định B*, dù trông nó rất giống vậy (nhập nhằng theo hàng ngang)

Nhưng nói chung, dù sự thuyết phục của bạn có làm họ khó chịu đến mấy, thì thuyết phục người khác cũng là quyền con người của bạn. Họ mà nói là bạn không có quyền thuyết phục họ, là họ đang xâm phạm nó. Họ đơn giản là không có quyền đó.

Rắc rối một chỗ, là đôi lúc, cách thuyết phục tốt nhất là không nói gì nữa và bắt tay vào làm. Nghĩa là muốn làm B* thì phải làm A*. Nhưng không thể chỉ vì cố chấp bám vào A* mà phủ nhận B* được. Khi kết quả đã tới thì tự nó sẽ giải quyết mọi việc. Luật pháp nào nói rằng cứ hễ có A* thì đều là bạn sai, không cần biết bạn có B* hay không, thì luật pháp đó đang dung dưỡng sự mắc kẹt của họ. Loại luật pháp như vậy tôi nghĩ vừa thiếu sự công bằng vừa thiếu sự nhân đạo. Còn nếu bạn tin là loại luật pháp bạn đang theo dựa trên sự công bằng và nhân đạo, thì cây ngay không sợ chết đứng.

Đó là chưa kể, với những người có rối loạn tâm lý, thì họ thật sự chỉ là những đứa trẻ trong thân xác người lớn. Luật pháp nào mà bảo họ có khả năng làm chủ hành vi của họ là luật pháp sai.

Ta còn có thể mở rộng ra thêm: liệu sự hiểu sai của họ có phủ nhận quyền tự quyết của họ không? Liệu sự ra quyết định theo cảm xúc bất kể đúng sai có được gọi là tỉnh táo nữa không? Liệu việc họ mắc kẹt có tạo nên mối quan hệ cung cấp – phụ thuộc cho những người có khả năng giúp không? Tôi mong những người am hiểu luật có thể giúp tôi hiểu thêm vấn đề.

Tiểu Cúc sẽ đối xử thế nào với người trăm năm?

Nhân có nhiều bạn gửi phản hồi rất thích bài Chuyện Tiểu Cúc, mình sẽ phát triển thêm một số vấn đề đằng sau hai ý này:

Tiểu Cúc

Nếu Tiểu Cúc có cảm xúc với một ai đó, cô sẽ:

  • Đùa cợt với tình cảm của anh
  • Gạt phắt tất cả những gì trái ý mình
  • Xem dối trá là một sự hiển nhiên
  • Luôn khẳng định chỉ có cảm xúc là chân thực nhất
  • Vẽ ra trong đầu hình ảnh xấu xí về anh, luôn khẳng định với mọi người là cô không hề dính líu đến anh, và anh rất phiền
  • Bắt anh phải chứng kiến sự phản bội của mình
  • Nâng tầm các quan điểm của mình thành triết lý
  • Đủ khả năng để khiến những quan điểm đó nghe rất xuôi tai
  • Thà chết chứ không bao giờ nói là anh đúng, dù trong thâm tâm thừa biết anh nói trúng tim cô
  • Thà chết chứ không bao giờ nói là yêu anh, dù trong thâm tâm thừa biết không yêu anh thì cô không thể nào yêu được ai khác
  • Chỉ dừng lại những điều này khi người trăm năm đã thuyết phục được mình

Có làm được hết những điều đó, thì mới là đi trọn vẹn cái tinh thần “chữ Tình ai viết vội” và “mỏng như lời nói dối”. Ai không dám lựa chọn những điều này, người đó không phải là Tiểu Cúc.

Bài chi tiết: Khi đạo sĩ gặp rối loạn tâm lý →

Người trăm năm

Để xứng đáng trở thành người trăm năm của Tiểu Cúc, anh phải:

  • Chấp nhận bị nói là làm phiền, mặc dù đó thật ra là âm thầm đi bên cạnh
  • Chấp nhận bị cô vu khống, dù đó thật ra là bao dung
  • Chấp nhận bị xem là dại gái, mặc dù thật ra anh biết chỉ tốn vài năm để hoàn thành dự án chinh phục cô
  • Không thỏa hiệp với trò chơi mèo vờn chuột của cô, và chấp nhận bị hiểu lầm là có cái tôi cao
  • Không thỏa hiệp với những thứ ngắn hạn, hời hợt, nửa vời
  • Cảm thấy những phản bội của cô là hiển nhiên, không khó để đoán trước, và cũng không liên quan tới mình
  • Không cảm thấy áy náy khi làm phiền cô, vì đó là điều cô yêu cầu anh làm
  • Có một nền tảng kiến thức rộng lớn để luôn có thể đảo ngược tình thế khi cô bày trò
  • Đủ bản lĩnh để khẳng định rằng chẳng có gì có thể khiến anh chùn bước

Có làm được hết những điều đó, thì mới là đi trọn vẹn cái tinh thần “phớt lờ sự phớt lờ của Tiểu Cúc”. Ai không dám lựa chọn những điều này, người đó không phải là người trăm năm của Tiểu Cúc.

Bài chi tiết: Rắc rối của từ bi →

Những người xung quanh

Nếu những người xung quanh thực sự mong mỏi Tiểu Cúc được tốt lên, yêu quý và muốn giúp hai người, họ cần:

  • Hiểu rằng dù tận mắt nhìn thấy sự thật cô cũng sẽ tìm ra được lý do để gạt đi
  • Hiểu rằng thoạt nhìn anh trông rất mâu thuẫn, và cô thì rất đáng tin. Nhưng chỉ cần tìm hiểu thêm một chút sẽ thấy điều anh làm là rất đáng tin còn cô thì rất mâu thuẫn
  • Hiểu rằng những khó chịu cô cảm thấy ở anh đều là do mối quan hệ này nó đặc thù như vậy. Chứ nếu làm được khác thì anh đã làm khác rồi
  • Hiểu rằng do chính những lựa chọn của mỗi người mà họ mới có thể trở thành một nửa của nhau
  • Hiểu rằng sự cao ngạo mà hai bên dành cho nhau thực chất là đặt mình vào vị trí của người kia
  • Giữ thái độ hoài nghi với những gì cô nói. Không ngại tìm hiểu sự thật đằng sau những lời cô kể. Không ngại gặng hỏi khi cô tỏ ra khó chịu. Không chấp nhận thỏa hiệp khi cô không đưa ra được lý do hợp lý. Đặt câu hỏi Socrat
  • Làm hình mẫu tốt để cô noi theo
  • Thấy rằng tham gia câu chuyện này là cơ hội để học hỏi được rất nhiều điều
  • Hiểu rằng bản chất của cái tôi là sự chú ý. Xem: What is the self if not that which pays attention? | Aeon Essays

Bài chi tiết: Con mắt lạnh như băng →

Các nhóm Facebook hay

Trong quá trình làm dự án Quảcầu.com, mình có sưu tầm được một số nhóm Facebook, xin chia sẻ cho các bạn. Tiêu chí lựa chọn vào danh sách này là các nhóm có nội dung tốt, không có quảng cáo, thành viên có hiểu biết sâu, và các bài đăng có nhiều thông tin hữu ích cho người mới vào. Nhiều nhóm ở đây do một cá nhân hoặc đơn vị có uy tín trong ngành xây dựng, dẫn dắt, nhưng nó vẫn là một sân chơi chung cho tất cả mọi người, tránh tình trạng tìm mỏi mắt mà chỉ thấy group bán hàng

Sự phân loại này là tạm thời. Nếu ai thấy gì cần bổ sung xin đóng góp.

Danh mục

  • Học thuật
    • Triết học
    • Xã hội nhân văn
    • Lịch sử, văn hóa
    • Các chuyên ngành khác
  • Nghệ thuật, văn hóa
  • Tâm lý học
  • Phật giáo
  • Công tác xã hội, doanh nghiệp xã hội
  • Sống xanh, nông nghiệp tự nhiên
  • Dịch, ngôn ngữ, học tiếng Anh
  • Tình nguyện, phi lợi nhuận
  • Cộng đồng người Việt của các cộng đồng khác
  • Phim ảnh, biên kịch
  • Đọc sách, viết lách
    • Có thể loại cụ thể
    • Thiên về sách lãnh đạo, làm giàu, trích dẫn, làm người, hạnh phúc, lãng mạn
    • Nỗi buồn, nỗi nhớ, tản mạn, thính ngọt, cảm xúc ngắn hạn
      • Các group viết lách
      • Chụp hình
  • Sách thiếu nhi, đồ chơi giáo dục
  • Thời trang
  • Khởi nghiệp, marketing 
  • Không biết để vào đâu
  • Danh mục các danh mục khác

Các danh mục khác

Group Lớn FB Cho Người XNK – David Hoang

Các phần mềm hữu ích

Đây là danh sách những phần mềm mà tôi không thể sống thiếu được. Chúng là mạng sống là danh dự là niềm kiêu hãnh là tình yêu là nỗi nhớ là hòa bình là chiến tranh là nụ cười là nước mắt của tôi. Đa số thì đều có trên Mac, nhưng có một số phần mềm chỉ chạy trên Windows được thôi. Nếu phải lựa ra duy nhất một phần mềm để giới thiệu, tôi đề cử OneNote

Bạn có thể dùng PhraseExpress để thay cho AutoHotkey và CopyQ, nếu bạn chỉ muốn học một chương trình thôi. Nhưng chắc chắn không thể nào mạnh như cả hai được. Ưu điểm là nó có thể đồng bộ trên Android được.

Mẹo: Tôi dùng Nativefier để biến Google Keep và Gmail thành các chương trình riêng trên máy, rồi sau đó dùng AutoHotKey để gọi chúng lên

Firefox

Tôi thích dùng Firefox hơn Chrome vì nó có 2 ưu điểm:

  • App Android của nó có hỗ trợ addon
  • Có thể gửi tab từ máy tính sang điện thoại và ngược lại (không phải là đồng bộ lịch sử duyệt web, mà là gửi một tab cụ thể do mình chọn)

Đây là các addon tôi xài:

AutoHotKey

Userscripts

Cool projects & movements

Android

  • Drupe: caller
  • SwiftKey Keyboard: swipe keyboard with clipboard manager
  • MessagEase: swipe keyboard which is truly designed for touchscreen
  • Tasker: automate tasks. I have
  • Sleep as Android: alarm clock and sleep cycle tracker that wakes you gently in the optimal moment for pleasant mornings
  • Night Owl: screen dimmer at night. There are many apps like this, but it seems that only this one has widget
  • ManicTime: sync with ManicTime on Windows
  • App Usage: app/device usage management, with heatmap
  • Messenger Lite: make Facebook distraction-free
  • Xposed edge: Clipboard manager, floating widget

Các bài viết khác trong blog

Đây là một số bài viết để đạt được những mục tiêu đó:

Nghiên cứu khoa học phong cách truyện tranh

Giới thiệu với các bạn poster cho khóa luận tốt nghiệp ngày xưa mình làm. Mình bắt đầu có ý tưởng này sau khi đọc xong bài này trên một blog chuyên đi phê bình poster khoa học, Better Posters. Với lại hồi đó trong SG có dự án Toa Tàu của anh Đỗ Hữu Chí cũng chuyên vẽ truyện tranh, mình cũng có đăng ký một khóa.

Đây là nghiên cứu về sự đột biến của một protein trong virus HIV. Chắc mọi người biết mấy con HIV thoát khỏi sự tấn công của bạch cầu vì nó có khả năng đột biến để cơ thể không phát hiện ra. Nhưng sự đột biến đó cũng có thể đem lại sự bất ổn cho nó, khiến nó dễ bị vỡ. Nghiên cứu này khảo sát xem đột biến nào gây bất lợi nhất cho nó để bào chế thuốc tấn công vào điểm yếu đó.

Machine generated alternative text:
CompaTe the elecfTosfasfic ener•gy between the 
mutants of HIV-I pr•ofease when binding fo lopinavir 
I-g Minh Nhöf, Chuong Nguyen 
University of Science, Vietnam National University ACMC 
In order to mature, HIV needs a 
protease to cut its polypeptides. 
Because of this fragile 
role, it is a prime target 
for drug therapy. 
Electrostatic is the main force to bind 
the drug to the protease. 
binding 
complex 
protease 
ligand 
To resist, this protease mutates to many mutants so that the drug can't bind effectively (drug in used is 
lopinavir). The question is: Which mutant? 
The Poisson - Boltzmann equation is used to calculate the 
electrostatic energy of the molcule in solution. 
Image: Electrostatic energy distribution of the wildtype 
protease (PPB: IMLJI) in water. Unit: kT/e. 
The cavity inside the protease is the place in which the 
polypeptide (or ligand) is cut. This is also where the drug (or 
inhibitor) comes to attack. Note that it is negative because this 
protease is an aspartyl protease. 
-5.zza 
The higher the binding energy is, the better the mutant resists. 
Binding energy to lopinavir of some mutants of protease 
5.azz 
366.04 
2QHC 
Unit: kJ/mol 
2Q5K 
322.68 
IMIJI 
zqz.lq 
2Z54 
2'71.03 
2045 
zqo.04 
2RKF 
281.04 
2RKG 
IRV7 
Lopinavir seems to be more effective on these mutants: 2Z54, 2045, 2RKG and 2RKF, less on 2QHC and 
2Q5K. We need to look deeper on IRV7. There is something unusual with it. 
Where next? Check again IRV7, consider more input parameters, find a connection between this result with 
experiment. 
Full work is 
available online 
lyminhnhat.com

Một số poster khoa học phong cách truyện tranh khác:

Dù sao thì cái tính truyện tranh ở đây cũng chỉ mang yếu tố mới lạ là cùng, chứ chắc chưa thể làm thỏa mãn các họa sĩ truyện tranh thực thụ được. Nó đã có các yếu tố cơ bản của truyện tranh như dẫn truyện, chia khung, nhưng nội dung bên trong thì vẫn chỉ có những ai trong ngành mới hiểu. Nếu ai muốn xem cách một chủ đề phức tạp được truyện tranh hóa sao cho dễ hiểu với mọi người thì phải xem bộ truyện The Google Chrome Comic của họa sĩ Scott McCloud. Nhưng dù sao mình cũng hy vọng việc nhân hóa con protein của HIV cũng làm người ngoài ngành hiểu được hai khung đầu trước khi đuối.

Toàn văn khóa luận

Tóm tắt: Tương tác tĩnh điện đóng vai trò quan trọng trong sự liên kết giữa protease của HIV-1 và phối tử. Hiểu biết về vấn đề này sẽ có nhiều ứng dụng trong việc tìm thuốc điều trị HIV/AIDS. Trong nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng phương pháp Poisson -Boltzmann để tìm năng lượng liên kết tĩnh điện. Kết quả cho thấy thuốc liên kết chặt hơn với các thể đột biến 2Z54, 2O4S, 2RKF và 2RKG và yếu hơn với 2QHC và 2Q5K. Bên cạnh đó, 2RFG và 2RKF có phân bố tĩnh điện âm hơn trên bề mặt trong khi những thể đột biến còn lại là dương. Kết quả này sẽ hỗ trợ cho tính toán động học phân tử để có thể đánh giá chính xác hơn liên kết giữa thuốc và các thể đột biến của protease HIV-1.

Toàn bộ file dữ liệu chạy máy được để ở đây.

Bộ sưu tập từ điển chuyên ngành

Bộ sưu tập này có khoảng 100 file từ điển. Mình để chế độ tự do chỉnh sửa để ai có cuốn nào mới thì có thể đóng góp. Mình ưu tiên từ điển hoặc giáo trình nhập môn đại học để các bạn dịch nếu phải dịch một thuật ngữ ngoài chuyên ngành có thể hiểu thêm về nó.

Danh mục (bấm Ctrl+F để kiếm) :

  • Các ngôn ngữ khác
  • Các từ điển Tiếng Việt
  • Điện lạnh – Cơ khí – Thi công – Xây dựng
  • Điện tử – Tin học – Công nghệ thông tin
  • English – English dictionaries
  • Khoa học tự nhiên
  • Khoa học xã hội
  • Luật pháp
  • Môi trường – Năng lượng – Hạt nhân
  • Ô tô – Tàu bè – Máy bay – Vệ tinh
  • Thể thao – Âm nhạc – Mỹ thuật – Du lịch – Thời trang
  • Thương mại – Kinh tế – Kinh doanh
  • Tôn giáo
  • Y, dược
  • 口 Chưa biết sắp vào đâu – chưa có thời gian sắp
  • 口 Danh mục ngành nghề
  • 口 Kinh nghiệm dịch – công cụ dịch
  • 口 Danh mục các tài nguyên khác

Những thứ cần làm trong đây:

  • Sắp xếp lại các thư mục
  • Thống nhất cách đặt tên
  • Tạo bookmark và OCR

Bộ sưu tập này được ra đời khi mình làm biên tập cho cuốn sách Nếu… thì?. Bạn cũng có thể xem thêm kinh nghiệm dịch thuật của mình.

Mình có ý tưởng xây dựng một trang web để mọi người đóng góp và đánh giá các cách dịch của các thuật ngữ, cách hoạt động tương tự như Reddit hoặc Stack Exchange. Tuy nhiên hiện tại mình không có thời gian nên cũng chưa thể làm việc nghiêm túc với ý tưởng đó. Tìm hiểu thêm →

Các bài viết khác trong blog:

Truyện cười vật lý

Một anh kỹ sư và một anh vật lý thuê chung một căn nhà. Một hôm, anh vật lý đi chơi, anh kỹ sư ở nhà ngủ. Nhà đột nhiên cháy to. Anh kỹ sư liền bật dậy, chộp ngay bình cứu hỏa, xịt cho đến khi lửa tắt. Sau đó anh yên tâm đi ngủ.

Ngày hôm sau, tới lượt anh kỹ sư đi chơi, anh vật lý ở nhà ngủ. Nhà lại cháy to tiếp. Anh vật lý chậm rãi đứng dậy, đến chỗ đám lửa ghi ghi chép chép tất cả các phương trình anh ta biết. Bài toán quá khó, anh vẫn chưa biết là mình có thể giải được nó chưa. Khi đang lơ đãng nhìn lên tường nhà, anh bỗng nhiên thấy cái bình cứu hỏa. Một tia chớp lóe sáng trong đầu anh, kết nối tất cả những gì anh biết về nó. Anh kết luận: tồn tại một nghiệm cho phương trình này. Lúc ấy, cuộc đời anh trở nên viên mãn, và anh yên tâm đi ngủ.

Tranh luận hiền hòa

Mọi người cũng biết, tranh luận là tốt. Ai tham gia tranh luận cũng mong suy nghĩ của mình giúp ích được cho người khác, chứ không mong áp đặt người khác phải theo ý mình.  Có nhận ra điều đó thì sự đánh giá của mình về việc họ đánh giá người khác một cách gay gắt mới bớt gay gắt. Tuy nhiên, có những lúc dù cả hai rất cố gắng để nói cho nhau nghe, nhưng hiểu nhầm vẫn cứ xuất hiện, rồi cuối cùng cả hai lại cáu gắt với nhau. Thật không khác gì chuyện thầy bói xem voi cả.

Bảo các ông thầy bói đó có cái tôi lớn thì đã đành, nhưng có những lúc cả hai bên đều thật sự dành tình cảm cho nhau mà bức tường vẫn không thể bị phá vỡ:

Đó là điều thật sự rất buồn. Nhưng khi chúng ta quyết định gỡ đám tơ vò này ra, thì lại cảm thấy mù mờ, không biết phải bắt đầu từ đâu:

Những năm qua, mình đã gom nhặt được nhiều kiến thức hơn, và mình xin trình bày một số khái niệm để việc tự soi chiếu bản thân dễ dàng hơn. Tất cả chúng đều từ tâm lý học xã hội và tâm lý học nhận thức. Đáng tiếc là mình lại không tìm ra thuật ngữ tương đương trong tiếng Việt, nên các bạn chịu khó dùng tiếng Anh vậy.

Những rào cản cho việc lắng nghe nhau

  • Naïve realism: xu hướng tin rằng ta khách quan và không thiên kiến, và thấy những ai bất đồng với mình là chưa hiểu rõ vấn đề hoặc phi lý. Cái này rất hay, vì khi ta tranh luận, một điều cơ bản là cả hai phải ngầm định rằng mình sẽ đạt đến sự thống nhất. Naïve realism được xem như là một trong bốn khám phá quan trọng nhất trong ngành tâm lý học xã hội.
  • Egocentrism: không nhận ra là cái mình nhìn khác với cái người khác nhìn; đánh đồng góc nhìn của người khác với góc nhìn của mình. Cái này khác với ái kỷ (egotism)
  • Illusion of transparency: luôn nghĩ rằng những thứ mình nói ra người khác sẽ hiểu hệt như mình. Có một thí nghiệm thế này: người tham dự sẽ được chia thành 2 nhóm: người gõ và người nghe. Nhiệm vụ của người gõ là sẽ chọn ra một bài hát bất kỳ và gõ nhịp của nó lên bàn. Nhiệm vụ của người nghe là đoán bài hát đó. Khi người gõ được hỏi là người nghe sẽ đoán trúng được bao nhiêu, họ đoán khoảng 50%. Thật ra tỉ lệ đoán trúng chỉ khoảng 3%.
  • Self-conscious emotions: những cảm xúc được sinh ra khi ta có ý thức về bản thân, như xấu hổ, mặc cảm, tội lỗi, ghen tị, kiêu hãnh, v.v. Trong đó kiêu hãnh/tự hào (pride) có lẽ là thứ khó chịu nhất.
  • Thought-terminating cliché: những câu nghe thì hay, cũng khá thuyết phục, nhưng bên trong chỉ là sáo rỗng, không giúp ích được gì cả. Chúng làm người nghe thêm ức chế, vì dù có thể dùng chúng để tạm xoa dịu vấn đề, nhưng không giúp họ xử lý được những vấn đề tương tự trong tương lai. Bản thân người nói cũng sẽ không thể áp dụng được khi chính họ gặp vấn đề. Ví dụ như “đời là thế, chịu thôi”, “hãy để tâm trí được cởi mở hơn”, hay “mỗi người mỗi ý”, v.v.
  • Tip of the tongue: đang nói chuyện giữa chừng thì tự nhiên chẳng biết phải diễn tả tiếp làm sao. Hiểu ý quên lời chính là đây

Những thứ có thể làm khi tranh luận

  • Socratic questioning: giả ngu và đặt câu hỏi mà ai cũng biết câu trả lời. Vì khi người được hỏi bị buộc phải trả lời những câu hỏi ngu ngu đó, thì họ mới tự nhận ra được vấn đề mình mắc kẹt là gì.
  • Assume good faith/Presumption of innocence/Suspension of judgment: ngay cả khi rõ mười mươi là họ đang có ý xấu, thì mình vẫn luôn tìm ra được điểm tốt trong đó, và giúp họ làm việc tốt đó. Còn những cái xấu họ làm thì đơn giản là phớt lờ. Vì khi họ làm vậy, thì họ đang mong mình phản ứng lại. Nhưng nếu mình không phản ứng lại, thì họ mới không làm điều đó nữa.
  • Perspective-taking: đặt mình vào góc nhìn của người khác (làm được điều này thì sẽ được xem là trưởng thành :P)

Tất cả những khái niệm này có thể được thực hiện thông qua một hành động duy nhất: tò mò.

Những thứ làm ta không thể làm những thứ trên

Đó chính là sự chú ý (attention). Vì ta chỉ có thể chú ý vào một thông tin trong một thời điểm, nên nếu ta đang vướng bận một cái gì đó, thì có muốn cũng không thể tập trung vào cái khác được. Mà nếu không thể tập trung vào chuyện của người khác, thì làm sao mà chấp nhận nhau?

Ngoài ra, trí nhớ (memory) cũng đóng vai trò quan trọng. Vì để có thể đặt mình vào vị trí của người khác, thì sẽ phải nhớ nhiều chi tiết, không chỉ của mình mà còn cả của người kia. Mà nhớ chuyện của mình còn không xong, thì cũng khó mà nhớ chuyện của người kia. Nhưng có nhớ chuyện của người kia, thì mới có thể đặt mình vào vị trí của họ được.

Đó là chưa kể, dù mình có thể vượt qua được tất cả những vấn đề này, thì sẽ tới lượt người kia cũng sẽ gặp phải chúng. Chừng nào một trong hai người còn chưa giải quyết hết được, thì sẽ còn hiểu nhầm ý của nhau. Và như vậy thì rất mệt.

Nhưng nếu có thể sắp xếp để vượt qua được những rào cản đó, thì việc dĩ hòa vi quý mà vẫn tôn trọng sự thật là điều nằm trong tầm tay. Cách tốt nhất là lập một cuốn sổ ghi chép để có thể nắm bắt tốt hơn họ cần gì. Nếu sau này cần nói lại cho ai thì cứ đưa những ghi chép ra là được, vừa đủ ý vừa đỡ mất công nói. Kinh nghiệm xương máu của mình đấy.

Rối loạn nhân cách tâm trạng không ổn định

Một đứa trẻ trong quá trình hình thành nhân cách cần một sự ổn định, và gia đình là nguồn cung cấp gần như duy nhất sự ổn định đó. (Trưởng thành là khi đã đủ sự vững vàng để đối diện với thế giới xung quanh đầy biến động, chứ không phải đủ 18 tuổi. Đủ khả năng chịu trách nhiệm trước pháp luật không có nghĩa là đủ khả năng chịu trách nhiệm với chính bản thân.) Nếu bản thân gia đình không thể cung cấp sự ổn định đó, nhân cách của nó rất dễ bị rối loạn.

Tùy vào trường hợp cụ thể mà sẽ có những rối loạn khác nhau, một trong số đó là rối loạn nhân cách tâm trạng không ổn định (thường được gọi là rối loạn nhân cách ranh giới – borderline personality disorder – BPD). Những trận giận dữ vô lý phải chịu đựng từ thuở bé làm cho con mắt của họ bị méo mó, và trái tim thì luôn mù mờ. Họ là những đứa trẻ bị mắc kẹt trong thân xác người lớn. Họ thường thiếu một cái tôi rõ ràng. Họ sợ bị bỏ rơi khủng khiếp. Cảm xúc của họ luôn bị đẩy lên thái quá nhưng lại nhanh đổi chóng tàn, và thường tuôn ra những điều thóa mạ không kiểm soát nổi.

Vì thiếu một cái tôi nên họ luôn mượn môi trường xung quanh làm cái tôi của mình, không khác gì một con kỳ nhông. Họ có thể rất sắc sảo và khéo léo, nhưng lại không thể chịu được một chút áp lực, dù là những việc ban đầu rất hào hứng. Họ có khả năng nhìn người thiên phú, nhưng lại mắc kẹt trong thiên kiến chủ quan, không thể dung hòa tốt xấu vào làm một. Cũng cùng là một người, lúc tốt thì họ sẽ tôn người đó lên tận mây xanh, còn khi tệ thì họ sẽ khinh khỉnh cay độc. Với họ, chỉ có cảm xúc vào thời điểm đó là đúng nhất, dù người bình thường chắc chắn sẽ cảm thấy có gì đó không lành mạnh trong đó.

Cũng vì để lấp đầy sự trống rỗng ấy, họ luôn tìm kiếm một người hoàn hảo. Họ sẽ tiến đến rất nhanh, nhanh chóng thể hiện sự yếu đuối của mình để kích hoạt sự che chở của đối phương, nhưng cùng lúc là kiểm soát và điều khiển họ. Người có tính cách độc tài, ái kỷ sẽ cho họ cảm giác về sự rõ ràng, còn người hay quan tâm lo lắng cho người khác sẽ luôn gác lại nhu cầu bản thân, nên những người này đặc biệt thu hút họ (và bị họ thu hút). Những lời hứa hẹn sẽ bị họ quên sạch, nhưng lại là gánh nặng cho người yêu họ. Ngoại tình cũng là chuyện thường gặp.

Họ như một người bị bỏng nặng, chỉ cần chạm nhẹ thôi là đã gào lên đau đớn. Nếu có ai có vẻ hiểu được họ, họ sẽ đẩy người đó ra để không phải chịu cảnh bỏ rơi. Đôi khi làm đủ mọi trò điên cuồng, tự tổn thương bản thân, thậm chí tự tử, là cách duy nhất để họ cảm thấy mình không phải là cái gì đó trống rỗng, và rằng mình vẫn còn được quan tâm. Khi bên ngoài họ tàn nhẫn với những người họ thương yêu, thì bên trong lại van nài họ hãy ở lại. Sẽ có những lúc họ đòi hỏi rất nhiều thứ, nhưng rồi đột nhiên họ lại chẳng thiết tha với điều gì cả.

*     *     *

Trong tiếng Anh có câu “turn over a new leaf”, nghĩa là bỏ lại quá khứ sau lưng và khởi đầu một cuộc sống mới tốt đẹp hơn. Ngày nào với họ cũng là một chiếc lá mới.

*     *     *

Khi một làn khói bắt đầu rời khỏi ngọn lửa, đầu tiên nó vẫn giữ được sự ổn định của nó. Nhưng chỉ cần một nhiễu loạn rất nhỏ, làn khói sẽ trở nên hỗn loạn không thể kiểm soát. Các luồng xoáy sẽ được sinh ra để phát tán sức nóng ra bên ngoài thật nhanh, chúng cuộn rối vào nhau và làm cho năng lượng càng lúc càng bị mất. Và sau khi đã cạn kiệt năng lượng rồi, chúng sẽ tan vào môi trường xung quanh và không để lại tăm tích gì nữa.

Xem thêm