Hướng dẫn trợ giúp

Cám ơn bạn đã quan tâm tới tận đây. Nếu bạn đã đọc bài Mục đích 1, bạn sẽ thấy lý do mình muốn nhờ bạn giúp là để giải quyết những hiểu lầm phổ biến nhưng không ai chịu đứng ra làm. Tùy vào mức độ muốn giúp đỡ mà bạn có thể xem xét những cách làm sau:

Mức 1: Phản hồi

Đơn giản nhất là các bạn cho mình xin phản hồi sau khi đọc. Về nội dung: chỗ nào bạn thấy không hiểu, không hợp lý? Về cách viết: chỗ nào bạn thấy dài dòng, rời rạc, hoặc cao ngạo, hoặc chì chiết? Có điều gì còn khiến bạn chưa muốn chia sẻ nó đến với mọi người không? Bạn có thể viết một bài cảm nhận được không?

Mức 2: Chia sẻ

Bạn có thể giúp mình chia sẻ các bài viết tới bạn bè hoặc các nhóm Facebook (xem thêm Các nhóm Facebook hay). Bạn có thể tag Facebook Quả Cầu vào để mình biết bài viết lan được tới đâu.

Mức 3: Hỏi ý kiến người có chuyên môn

Có thể nhiều bạn sẽ ngại chuyện nói với người lạ, nhưng thật ra nó giống như gửi email tới đối tác kinh doanh tiềm năng mà thôi. Chỉ cần bạn nói những chỗ bạn thấy đáng để họ đọc, thì họ cũng sẽ tò mò. Chỉ cần vài người cùng nói, tự động họ sẽ sắp xếp thời gian để đọc nó.

Mức 4: Thuyết phục người có cảm xúc tiêu cực

Mức này là cao nhất, thường chỉ có những ai thân cận với họ mới đủ hiểu họ. Nếu bạn thấy họ đúng là cần phải tra vấn lại những gì họ nghĩ, bạn cần kiên nhẫn đủ để luôn ở bên cạnh họ, và lạnh lùng đủ để thể hiện sự không đồng ý với quan điểm sai. Nếu nhiều người cùng nói, họ sẽ thấy đây là một vấn đề nghiêm trọng cần phải nhìn lại thật.

Khi mình viết bài Mục đích 1, mình đã dùng chữ “định kiến”. Nó là còn nhẹ. Đỉnh cao của định kiến chính là đạo đức giả. Đó là những người nói một đằng làm một nẻo, và không hề cảm thấy xấu hổ khi làm người khác tổn thương. Nếu bạn cảm thấy chúng ta nên chấm dứt những điều đó, một lần cho mãi mãi, thì sự kiên trì và lạnh lùng là điều không thể thiếu. Nếu dám làm tới mức 3, nghĩa là bạn đã chấp nhận mang tiếng làm phiền, miễn sao cái sai sẽ không bị dung dưỡng thêm một lần nào nữa. Có những người vì nói lên sự thật mà bị truy nã, bị hành hạ, bị moi ruột moi gan, bị tru di tam tộc. Bị một tí hiểu lầm thì nhằm nhò gì? Mình cần tìm những người không bao giờ chịu lùi bước.

Ngoài ra, mình cũng cần sự giúp đỡ của các bạn có chuyên môn sau: lập trình WordPress, vẽ minh họa, digital marketing, văn nghệ thơ ca, mỹ thuật hội họa, thời trang thêu thùa.

Bạn cũng có thể tham gia nhóm Bạn bè blog Quả Cầu để giao lưu với những người bạn khác. Đừng ngần ngại liên lạc trực tiếp với mình. Mình hoan nghênh tất cả những ý kiến đóng góp của bạn.

Tại sao sử dụng khái niệm "cái tôi" sẽ gây khó khăn trong việc loại bỏ cái tôi?

Đây là mục tiêu số 3 của blog Quả Cầu: đề xuất một cách tiếp cận khác tốt hơn “cái tôi”

Trong nhiều cuộc tranh luận, đặc biệt là ở các cuộc tranh luận lý giải tại sao các cuộc tranh luận thường chẳng đi tới đâu, thường mọi người sẽ dùng đến khái niệm “cái tôi” như là nguyên nhân của vấn đề. Ví dụ, như với status sau đây của anh Đỗ Hữu Chí, một người có tiếng trong giới họa sỹ truyện tranh, thì giải pháp cho mọi u mê lầm lạc là:

Tôi không thấy sự hữu ích khi sử dụng khái niệm “cái tôi” khi phân tích các vấn đề như vậy.

(1a) Tôi phản đối quan điểm rằng cái tôi là thứ ám ảnh nhất của một con người. Tôi cho rằng với những ai biết suy nghĩ cho người khác thì điều ngược lại mới đúng: chẳng ai muốn mình có cái tôi cả. Nếu một người nhìn thấy họ có cái tôi, thì họ sẽ là những người hăng hái nhất đi tiêu diệt nó, chứ không đợi có người khác nói giùm họ. Nếu họ thấy mình đang áp đặt người khác, tự họ sẽ rút lại lời nói và thấy xấu hổ. Nên nếu khi có một vấn đề xảy ra và ta nói rằng đó là do cái tôi của họ quá lớn, họ sẽ thấy bối rối. Cái tôi đã bị giết rồi, sao giờ nó lại ở đây?

(1b) Status nói rằng người A đánh giá tên sát nhân là xấu chứng tỏ A còn nhiều cái tôi, nên mới không trút bỏ được gánh nặng đánh giá. Chứ nếu không thì đã nhận ra hắn cũng đâu khác gì một cơn bão giết chết nhiều người. Nhưng bản thân tác giả cũng đòi loại bỏ cái tôi ra khỏi đời sống, giống như người A đòi loại bỏ tên sát nhân vậy. Còn nếu tác giả đã chấp nhận rằng cái tôi cũng như một cơn bão, một cơn mưa, thì chỉ cần nói theo kiểu: “cái tôi làm ta có gánh nặng. Nó cũng là chuyện bình thường. Nhưng nếu cần hết gánh nặng thì phải nhận ra cái tôi là không có thực, vậy thôi”

(1c) Giả sử có một cặp vợ chồng cãi nhau vì “cái tôi” của họ. Vậy thì cách giải quyết trong từng vấn đề cụ thể (tiền bạc, nuôi con, gia đình họ hàng hai bên) thế nào? Nếu một giải pháp làm hài lòng mọi bên được tìm ra, thì nhìn vào giải pháp đó ta cũng không thấy sự cần thiết của khái niệm “cái tôi”. Còn nếu còn phải cần dùng đến khái niệm đó, nói rằng “cái tôi của anh lớn, cái tôi của cô lớn”, thì có nghĩa là họ vẫn đang bế tắc.

(1d) Từ các ý phía trên, tôi nghĩ nói rằng một người có cái tôi giống như bắt họ phải nhận một tội lỗi không biết từ đâu chui ra, một tội lỗi họ đã rất cố gắng để không phạm phải, một tội lỗi ngay cả quan tòa cũng phạm phải mà còn kết án ai, và một tội lỗi lỡ phạm vào rồi thì cũng không ai biết cách nào để khắc phục hậu quả vậy.

(2) Rõ ràng, nếu nhận ra trên đời này không có cái tôi nào, nếu nhận ra sự vô ích của nó, thì khái niệm “cái tôi” đã được cáo chung trong trí nhớ anh ấy rồi, và các cuộc bàn luận về sự cáo chung của nó cũng sẽ biến mất.

(3) Và nếu “cái tôi” đã được hiểu rõ rồi, nghĩa là ta đã có được cơ sở lý thuyết của nó. Giả sử bản chất của “cái tôi” là X, vậy tại sao ta không dùng thẳng X cho những bàn luận của mình, mà phải lòng vòng qua khái niệm “cái tôi”?

(4) Vậy X là gì? Khi anh ấy nói rằng đã hiểu rõ nó, anh ấy hiểu như thế nào?

Hiểu rằng các cá thể xung quanh ta, và chính bản thân ta nữa, hành xử như cách mà chúng ta đang hành xử, một cách hoàn toàn tự động, như những cỗ máy được lập trình sẵn, trong một ảo giác rằng mình đang có tự do lựa chọn, là một trong những hiểu biết căn bản trên con đường tìm hiểu tâm trí. Hiểu biết này giúp ta gỡ bỏ khá nhiều gánh nặng.

Tôi xin mạn phép giới thiệu anh ấy bài viết này, không biết anh ấy có thấy tương đồng không: What is the self if not that which pays attention? | Aeon Essays

Cái mà ta gọi là cái tôi, tôi xem nó là một tập hợp các mối quan tâm kết hợp với nhau, vốn không phải là một mối quan tâm đơn lẻ hoặc là tổng cơ học của từng mối quan tâm đơn lẻ. Nói cách khác, không phải việc bạn thích ăn mỳ udon, yêu thơ ca và hoa lily sẽ tạo nên cái tôi của bạn, mà nó là sự kết hợp giữa các mối quan tâm đó và các mối quan tâm khác nữa, tất cả sẽ cùng làm việc với nhau để định hướng hành vi của bạn.

Cụ thể hơn, một nhóm các mối quan tâm sẽ trở thành cái tôi ngay vào lúc nó thể hiện sự kiểm soát đối với các mối quan tâm khác. Nhu cầu kiểm soát đến từ việc các mối quan tâm cạnh tranh với nhau về nguồn tài nguyên chung. Giải pháp cho sự cạnh tranh này chính là sự chú ý. Thế nên theo tôi, vào thời điểm ta tiến hành quá trình chú ý, hoặc vào lúc quá trình chú ý ưu tiên mối quan tâm này hơn mối quan tâm khác, cái tôi trở nên hữu hình. Điều này sẽ chỉ xảy ra nếu ta có nhiều mối quan tâm khác nhau, và hai trong số chúng mâu thuẫn nhau. Vào ngay thời điểm sự chú ý bắt tay giải quyết mâu thuẫn này, cái tôi hình thành.

Nên thay vì dùng khái niệm “cái tôi”, tôi nghĩ dùng khái niệm “sự chú ý” sẽ hợp lý hơn. Với một cơ sở lý thuyết mới này, ta có thể xây dựng lại những khái niệm liên quan đến “cái tôi”, vốn đã là một cơ sở lý thuyết rất tốt trong suốt nhiều thập kỷ qua, nhưng vẫn chưa đủ hữu ích để hướng dẫn người bị “kết án” bởi một “tội lỗi” họ đã cố gắng hết sức để không phạm vào nó. Ví dụ, thay vì dùng khái niệm “sự tham lam”, tôi sẽ thay bằng:

Sự chăm chú giúp người khác, nhưng lòng tốt đó đã bị quên quá lâu hoặc bỏ qua để sự giúp đỡ đó hiệu quả hơn, khiến cho người được tiếp nhận không nhận ra được lòng tốt đó và chỉ thấy sự đòi hỏi

Lý do cả hai không nhận ra được điều đó là do họ đang bị quá tải

Đúng là miêu tả như thế này thì dài, nhưng nó không phải là một bản án từ trời rơi xuống đầu họ. Với những khái niệm khác (“nỗi giận dữ”, “lòng căm hận”, “sự ức chế”, “lòng ngưỡng mộ”, “sự kỳ vọng”, “niềm tuyệt vọng”) cũng tương tự.

Tất nhiên đây chưa phải là xác quyết cuối cùng cho câu hỏi “cái tôi là gì?”. Còn rất nhiều công việc cần phải làm. Nhưng tôi hy vọng đây là sự khởi đầu mới cho việc cáo chung “cái tôi”, một lần cho mãi mãi.

* * *

Trong một diễn biến khác, những năm qua tôi cũng đã tìm tòi để đề xuất một cách tiếp cận mới, thông qua dự án nghiên cứu về bản chất của “góc nhìn”. Người ta thường nói “luôn giữ cho góc nhìn của mình luôn tươi mới”, “nhìn vấn đề bằng nhiều góc nhìn khác nhau”, “đặt mình vào góc nhìn của người khác”, nhưng góc nhìn bản chất là gì thì vẫn còn mơ hồ. Chính vì mơ hồ như vậy, nên mới có chuyện nói thì dễ làm mới khó. Nghiên cứu của mình tìm cách trả lời những câu hỏi như:

  • Bản chất của góc nhìn là gì?
  • Như thế nào thì gọi là có góc nhìn mới?
  • Bản chất của việc đặt mình vào góc nhìn của người khác là gì?
  • Tại sao hai người luôn bị bất đồng dù cả hai đều có ý tốt cho nhau?
  • v.v.

Câu chốt của nó là:

Lật lại giả định ngầm = biến đổi nghĩa của từ = thay đổi góc nhìn

Ưu điểm lớn nhất của lý thuyết này là tính dễ tưởng tượng. Tôi ưu tiên việc đề xuất một hình ảnh trực quan hơn sự chặt chẽ, vì bạn biết đấy, một bức tranh hơn ngàn lời nói. Với những ai đang kẹt trong vấn đề, thì họ cần nhiều trí tưởng tượng hơn là logic. Còn sau khi đã thoát khỏi vấn đề rồi, thì quay trở lại logic cũng không muộn.

Cả cái blog Quả Cầu này thật ra chỉ là phần ứng dụng của lý thuyết này mà thôi, là đỉnh ở phía trên của một tảng băng chìm. Bạn có thể đọc nó ở đây: A theory of perspective. Tuy nhiên, nó sẽ cần được viết lại thêm một lần nữa, và tôi cũng không đảm bảo là nó thực sự là một mô hình hợp lý đâu.

Mục đích 1: giải quyết nhiều nhầm lẫn phổ biến, một lần cho mãi mãi

Một mục tiêu quan trọng để tôi khởi động dự án Quả Cầu này là để giải quyết những hiểu lầm phổ biến nhưng không ai biết cách xử lý, một lần cho mãi mãi.

Tôi không muốn bắt đầu bài viết này như thể mọi người đều yếu đuối này nọ, nhưng hẳn là ai cũng sẽ thừa nhận một thực tế là có nhiều người có một quá khứ tổn thương. Để bảo vệ bản thân, họ phải dùng đến nhiều quan niệm khác nhau. Có thể đó chỉ là những phương châm sống họ tự nghĩ ra, có thể nó dựa trên một hệ thống triết lý nào đó (mà ở Việt Nam thì chủ yếu là Phật và Lão). Nhưng dù là quan điểm gì đi chăng nữa, nếu không cẩn thận, họ sẽ bị hiểu sai.

Khi họ hiểu sai, thì sự nguy hiểm không đến từ bản thân sự hiểu sai đó, mà đến từ việc cái sai đó không có cơ hội để sửa lại cho đúng. Qua thời gian, nếu những sự hiểu lầm đó không được sửa chữa, chúng sẽ được chồng vào thêm nhiều quan điểm mới, nhiều cách diễn đạt mới. Tất cả đều thấm sâu vào từng hơi thở của họ, và trở thành một thành trì vững chắc. Nếu bạn đủ mạnh để tìm ra được ý tưởng cội nguồn của thế giới quan của họ, thì dù chỉ mới hỏi là nó có thể bị sai, họ sẽ gào lên và nói bạn điên rồ. Nói thẳng ra, họ mất khả năng tin tưởng điều ngược lại, và bất cứ ai tin tưởng nó đều bị xếp hạng hoang đường. Nghĩa là, dù ban đầu nó chỉ là hiểu lầm, nhưng có một số trường hợp nó lại trở thành định kiến.

Có những người còn chủ động dấn thân vào sự hiểu sai đó, vì quả thực nguồn gốc của cái sai đó rất nhân văn.

Để có thể khiến một người hết định kiến, thì cách tốt nhất là cần sự tác động của những người xung quanh. Nhưng người ở ngoài chỉ có thể can thiệp khi họ thấy rằng cái quan niệm đó thực sự là sai, và cái sai đó là nguy hiểm cho họ (người đang có định kiến). Nhưng khi mà một quan niệm có tới 50 cách diễn đạt khác nhau, thì nói thật, không ai sẽ có đủ thời gian và kiên nhẫn để đi tới cùng vấn đề. Trước một thực tế là ai cũng bận và nhiều việc, nếu nó không phải là một cái gì đó quá nghiêm trọng tới tính mạng, thì những người xung quanh có muốn giúp cũng thấy lúng túng, bế tắc. Nó giống như chúng ta sắp bước vào điểm không thể quay lùi trong việc chống biến đổi khí hậu, nhưng đến giờ ai cũng còn thờ ơ với nó vậy.

Tôi hiểu là ai cũng vướng bận công việc, nhưng come on! Có những quan niệm tồn tại mấy trăm năm nay, nhìn vào ai cũng biết là có gì đó không ổn, nhưng không ai chịu đứng ra làm. Nếu thấy mình có khả năng làm mà lại tự thuyết phục bản thân là không nên đụng vào, vậy thì chúng ta chỉ đang dung dưỡng cái sai mà thôi, và sự từ bi của chúng ta dành cho nhau là chưa đủ lớn.

Nên tôi quyết tâm phải làm nó cho bằng được. Tôi muốn những nhầm lẫn và định kiến này được giải quyết, một lần và mãi mãi. Và nếu tôi thất bại, thì ít nhất những người khác sẽ có thể học hỏi được gì từ nó.
 

Những khó khăn để đạt mục tiêu này

Những người hiểu sai có sẵn cảm xúc tiêu cực với bài viết

Dễ thấy là độc giả tôi muốn hướng tới là những người ghét tôi nhất. Với những ai còn đang muốn chạy trốn khỏi nỗi đau, thì những lời nói trong đây như đang chửi thẳng vào mặt họ. Nhưng để có thể chỉ rõ nguyên nhân của sự hiểu lầm thì không thể không nói như vậy. Dù tôi viết những bài này với mong muốn xoa dịu nỗi đau của họ, thì họ cũng không tài nào nhận ra được điều đó. Sẽ luôn có cả tỉ lý do để họ nói là nó sai dù chưa hề đọc.

Những người có khả năng tác động không thể lấy việc đọc nó làm ưu tiên hàng đầu

Để thuận tiên, tôi sẽ đặt tên người hiểu sai là Megan, và người có khả năng tác động tới cô là Danish.

Nếu biết rằng Megan sẽ gạt ngay chỉ sau vài lần đọc thì ta đành đi đường vòng: thuyết phục Danish đọc và tác động. Nhưng thường những người giống nhau sẽ tụ họp với nhau. Rất có thể Danish là những người có chung quan điểm với Megan, hoặc có lẽ, Danish chưa bao giờ để ý tới sự hiểu lầm tai hại này.

Vậy mục tiêu bây giờ là để những người chưa bao giờ quan tâm đến quan điểm này quan tâm hơn. Nhưng nếu dự án của tôi không giúp ích đến công việc thường ngày của họ, thì dù nó đập vào mắt họ hằng ngày, họ cũng không có hứng thú. Và nếu họ không hứng thú, thì chỉ sau một hai lần Facebook sẽ tự loại bỏ những gì tôi chia sẻ khỏi bảng tin của họ. Nhưng để có thể giúp cô, thì không những phải làm họ gạt hết công việc của họ (vốn đã dí họ chạy sấp mặt) để tập trung đọc cặn kẽ những bài viết này (vốn trừu tượng khó hiểu) mà còn phải biến họ trở thành những người đại diện tự nguyện cho tôi, đứng ra thuyết phục cô bằng được.

Những người có chuyên môn hoài nghi về sự có ích của các bài viết trong việc thực hành

Vì mục tiêu là giải quyết định kiến từ sự hiểu lầm, nên những người đã hiểu đúng từ lâu rồi sẽ cảm thấy xa lạ. Nếu họ chưa từng có tổn thương trong quá khứ, và được tiếp cận những quan niệm/triết lý đó một cách đúng đắn ngay từ đầu, thì họ gần như không thể thấy nổi tại sao trên đời này lại có những hiểu lầm này. Họ cảm thấy xa lạ với những người hiểu sai một cách trầm trọng, và bất cứ thứ gì đi chệch khỏi mục tiêu chính đều không cần phải tốn thời gian.

Cụ thể hơn:

  • Bài Phản biện cuốn Cuộc cách mạng một cọng rơm không được những người làm nông nghiệp tự nhiên thấy có ích gì trong công việc kết nối lại với tự nhiên. Với họ, thứ quan trọng nhất là có bắt tay vào làm hay không, còn tác giả cuốn sách có hiểu đúng khoa học hay không thì không quan trọng.
  • Bài Rắc rối của từ bi không giúp những người học Phật quán xét tâm như cách Đức Phật đã dạy. Những gì nói trong bài này quá sức xa lạ với cách hiểu của họ về tâm từ bi, và họ luôn đặt ra những câu hỏi mà bài viết đã trả lời đầy đủ. Với họ, người có định kiến là do nghiệp của người đó, có thể là do từ nhiều kiếp trước, và ta nên chấp nhận sự bất lực của mình. Để cho họ tự loay hoay với suy nghĩ của mình là cách rất nhiều Phật tử dạy truyền cho nhau từ bao đời nay. Còn bài này thì sẽ bị liệt vào dạng hý luận, thiếu niềm tin vào giáo pháp.

Những người thấy rất hay chưa đủ động lực để chia sẻ

Cũng không phải là blog quá ế. Cũng có nhiều bạn thể hiện sự hâm mộ đối với nó, trong đó có những người có tầm ảnh hưởng lớn tới cộng đồng. Tuy nhiên như vậy vẫn chưa đủ, vì họ vẫn chưa có động lực để chia sẻ. Để một bài viết làm cho người đọc cảm thấy nhất định phải chia sẻ phải hội tụ đủ hai yếu tố sau:

  1. Chứng tỏ được sự có ích của nó với bạn bè người đọc. Nghĩa là nội dung phải vô cùng hữu ích khiến họ cảm thấy phải chia sẻ để giúp đỡ người khác, hoặc nội dung thật mới thật lạ khiến họ cảm thấy phải chia sẻ để nhiều người biết hơn
  2. Nói đúng vào quan điểm sống của họ. Nghĩa là nội dung phải chạm đúng vào những gì họ trăn trở, thay lời họ cất lên tiếng lòng của họ, để họ phải share về để người khác hiểu về họ hơn

Có nhiều nội dung rất hay, đọc rất thích nhưng không đáp ứng cả hai tiêu chí trên nên không ai share. Họ chỉ like mà thôi. Đó là nguyên tắc chung của tiếp thị trực tuyến (online marketing).

Nên áp dụng vào chuyện này, ta có thể hiểu được tại sao. Nếu họ chưa bao giờ thấy những quan niệm như vậy thật ức chế, đến độ muốn một lần hai năm rõ mười hiểu được tại sao một thứ ban đầu vốn rất hay lại trở nên sai lạc đến như vậy, thì họ chỉ like mà thôi. Nếu họ chưa từng phải lựa chọn sẽ trả bất cứ giá nào, đắt đến mấy cũng chấp nhận, để có thể được làm nó một lần trong đời, để có thể giải quyết vấn đề một lần cho mãi mãi, thì nó sẽ không bao giờ có được ưu tiên cao nhất của họ. (Hẳn nhiên rồi, họ cũng có một thứ sẵn sàng đánh đổi để làm được.) Thế nên, dù họ có thấy công trình này công phu và đáng được nhiều người biết đến hơn, thì họ vẫn chỉ đọc xong rồi thôi. Nó giống như họ đọc được một câu chuyện ly kỳ, nhưng lại không nghĩ là sẽ có một ngày trong đời mình sẽ đi hành trình đó.

Nói tóm lại, đây là những khó khăn khiến bài viết của tôi không tới được tai những người cần nó nhất:

  • Những người hiểu sai có sẵn cảm xúc tiêu cực với bài viết
  • Những người có khả năng tác động không thể lấy việc đọc nó làm ưu tiên hàng đầu
  • Những người có chuyên môn hoài nghi về sự có ích của các bài viết trong việc thực hành
  • Những người thấy rất hay chưa đủ động lực để chia sẻ

Chính vì như vậy, dự án này có hơi khác so với các dự án khác. Những dự án bình thường chỉ tìm cách để tiếp cận những người vốn đã có sự quan tâm, còn ai không quan tâm thì cũng không quá cố gắng thuyết phục làm gì. Nhưng với mục tiêu này, thì lại phải khiến cho những ai không ưa mình chịu nhìn lại quan điểm của bản thân, và phải làm những người không có một chút hứng thú nào với nó hứng thú cho bằng được. Nó đòi hỏi một sự chủ động mạnh mẽ hơn ở người đọc, hơn là hữu xạ tự nhiên hương một cách đơn giản. (Có bạn gọi đây là kêu gọi biểu tình, nghĩ cũng không sai.)

Tôi hy vọng đọc xong mục tiêu này mọi người sẽ có thêm động lực để giúp tôi hoàn thành dự án. Bạn có thể xem một số gợi ý giúp tôi nếu có hứng thú. Tìm hiểu thêm →

Một bộ phim rất hay liên quan tới chuyện này là phim 12 người đàn ông giận dữ. Nó sẽ lột tả được rất nhiều vấn đề mà bất cứ ai đang cần phải thuyết phục người khác sẽ thấy đồng cảm, từ thái độ, định kiến, thuyết phục, đến gây hấn, nghe theo số đông, và lòng vị tha. Tất cả những điểm mình vừa liệt kê đều là những chủ đề quan trọng trong tâm lý học xã hội, và đó chính là lý do mà những ai quan tâm đến tâm lý học không nên bỏ qua.

Anh Nguyễn Dương Minh gửi: Rắc rối của từ bi

Không thiếu những câu chuyện lay động về việc cảm hóa sự giận dữ, hận thù bằng sự từ bi. Nhưng tất cả các câu chuyện đó đều chứa một ngầm định quan trọng: người từ bi đã đi guốc trong bụng người được từ bi rồi. Và đây chính là điều khiến cho chúng chỉ là những câu chuyện nghe thì hay nhưng gần như không thể nào xảy ra trong thực tế, chỉ vì một câu hỏi đơn giản: họ là ai mà dám cho rằng mình đúng?

Những câu chuyện, cuối cùng chỉ là những câu chuyện. Những người đã “ngộ” rồi, những người thực sự đã đạt đến cái từ-bi đó, liệu đi ngang qua họ bạn có nhận ra? Cũng như trong công ty, một nhân viên IT làm tròn bổn phận của họ, thực sự trông như họ chẳng làm gì cả. Vậy, những người từ-bi trong truyện kể kia, họ có thực sự từ bi hay không?

Bài viết nói về những đào sâu suy tư và những biến đổi tâm lý của một người từ bi, cũng như những yêu cầu khắc nghiệt và mâu thuẫn nhau để họ có thể mạnh dạn nói rằng điều họ làm xuất phát từ lòng từ bi. Đặc biệt trong trường hợp ngặt nghèo nhất: người từ bi chưa hiểu được tại sao người kia lại làm như vậy (tức chưa có một cơ sở lý thuyết cho trực giác của mình), và người được từ bi có định kiến sẵn với họ. Đáng tiếc, đây có lẽ mới là trường hợp phổ biến trong xã hội nhất, và dường như chưa có ai đề cập đến chúng.

Vậy, ngay từ tiền đề của bài viết, bạn đã vướng vào chính điều mà bạn đưa ra: Bạn có thực sự biết người từ-bi là ai hay không? Làm sao bạn có thể đào sâu vào suy tư và biến đổi tâm lý của một người từ-bi, khi mà bạn còn chưa biết họ là ai? Hay là, bạn cho rằng bạn chính là một người từ-bi, và đây là những suy tư của bạn? Nói cho ngắn gọn lại là: Bạn đang “lên lớp” những người cho rằng họ từ-bi, hay bạn là một người từ-bi chia sẻ những khó khăn trong việc hành thiện của mình? Đi theo hướng thứ hai, có lẽ sẽ có ảnh hưởng hơn. Song, nếu bạn đã là một người từ-bi, liệu bạn có đưa hai chữ từ-bi vào trong bài viết? Vậy thì, thực ra bạn đang lên án những người cho-rằng-họ-từ-bi vậy. Khổ một nỗi, người ta cần thì sẽ hỏi, khó thì mới tìm đến sư thầy để gỡ, chứ ít ai chịu nhận mình vào dạng người cần phải đọc bài này cả.

– Bởi vậy mới nói là rắc rối. Hiểu biết thực sự đòi hỏi sự phản tư, sự can đảm đánh đổ những gì mình biết. Nhưng sự giúp đỡ đòi hỏi sự dìu dắt, am hiểu, vững vàng, và có khi là cứng rắn nữa. Hai cái đó về cơ bản là không thể làm cùng một lúc, và vào một thời điểm nào đó họ phải thôi cho rằng mình có thể đang sai để mà còn giúp người khác. Đó là bi kịch của người từ bi đấy.

Đây là bi kịch của kẻ “trí”. Người hiểu biết ít ỏi đơn giản, cuộc sống với họ mới thực đơn giản làm sao: Đã có những giới hạn cứng, những hằng số bất biến, những quy luật bất di bất dịch làm hệ quy chiếu cho con đường họ đi. Người học nhiều hiểu rộng hơn, họ biết rằng hệ quy chiếu của họ thực ra chỉ là một thứ được người ta vẽ ra, và mọi hằng số, giới hạn, quy luật kia, chỉ đúng trong hệ quy chiếu kia thôi. Một khi hệ quy chiếu đã thay đổi, thì thế giới đảo ngược, hỗn mang! Nhưng vốn dĩ, thế giới là hỗn mang. Để dò dẫm trong đêm trường hỗn mang kia, con người đã từng bước, từng bước rờ rẫm xung quanh mình, rồi quy định, đặt tên cho những thứ mà mình rờ phải. Nếu không có hệ quy chiếu đó, thì loài người mãi mãi chìm trong mông muội!

Thế nên, kẻ trí thì biết rằng, cái họ biết-biết thực quá khiêm tốn với cái họ không-không biết. “There are known knowns, known unknowns and unknown unknowns.” Cái không-không biết, quả thực là một rào cản quá lớn trong tâm trí của kẻ trí. Do đó mà dẫn đến cái gọi là “analysis paralysis”: Tê liệt vì phân tích!

Vậy từ bi là gì? Ví dụ khi ai đó bị thương và bạn đến chăm sóc, hoặc khi họ đang đau khổ và bạn cho họ một bờ vai để khóc, thì bạn đều muốn họ hạnh phúc mà không mong nhận được gì lại, và những hành động đó đều là từ bi. Nhưng thường thì cũng không ai gọi như vậy là từ bi cả; trong tiềm thức của chúng ta từ bi phải là một cái gì đó đặc biệt hoặc cao cả hơn giúp đỡ vô vụ lợi. Quan tâm đến những người gặp bất hạnh là từ bi, nhưng khoan dung và chấp nhận những tổn thương mà họ gây ra cho mình mới là đi trọn cái nghĩa của nó. Người nào vẫn có thể nghĩ những điều tốt đẹp cho những ai đâm sau lưng mình, người đó là người từ bi.

Đức Phật chẳng phải là bậc từ-bi sao? Nhưng khi Ngài thấy một kẻ khốn-nạn đang hấp hối bên vệ đường, Ngài đâu có dừng lại để chăm sóc cho họ? Thay vào đó, Ngài đã bỏ ngai vàng, bỏ vợ đẹp con thơ để đi tìm con đường cứu-nạn cho trần gian khốn-nạn. Như vậy thì, từ-bi không nhất thiết cứ phải là một hành động phản ứng với sự kiện (reactive response). Từ-bi không cần phải là hành động, mà theo tôi, nó là một trạng thái của tâm trí (state of mind).

Chừng nào bạn còn chưa thấy mình bị khủng hoảng niềm tin, bạn còn chưa hài lòng. Và quả thật, vì mỗi lần làm như vậy bạn lại nhìn ra một góc nhìn mới, và thấy những thứ mình nghĩ là hai năm rõ mười hóa ra không phải, nên bạn càng có lý do để làm điều đó. Điều này chưa từng có ngoại lệ, trăm lần như một.

Đây gọi là “làm triết học”.

Thế nên, mặc dù từ bi là câu chuyện không cho phép mình tin vào bất cứ suy nghĩ nào của bản thân, thì nó cũng là câu chuyện có dám làm điều ngược lại hay không.

Đây (vẫn) gọi là “làm triết học”. Descartes đã nghi ngờ cả bản thân mình có tồn tại hay không. Có gì chứng minh được rằng, bạn không phải chỉ là một bộ não sống trong một cái vạc? Có gì chứng minh được rằng, vũ trụ không phải chỉ vừa được tạo ra 5 phút trước đây, với tất cả trí nhớ và niềm tin của bạn được tái tạo nguyên vẹn?

Nhưng có dám sử dụng quyền đó hay không là cách duy nhất để hoàn thành công việc. Người từ bi có quyền được sử dụng quyền đó, và phải sử dụng quyền đó. Đó chính là bi kịch của người từ bi.

Đây là bi kịch của kẻ trí. Và, chắc bạn đã có câu trả lời: Dù muốn hay không, chúng ta phải thuyết phục kẻ khác đi theo chúng ta. Trong vũ trụ vô biên, cái có-tồn-tại là một phần bé xíu xiu, còn cái hư-vô là mênh mông không lường hết được. Do đó, bản chất của vạn vật là sinh sôi nảy nở, là nhân rộng sự tồn tại của nó ra; và bản chất của ý tưởng cũng là như vậy: Ý tưởng đòi hỏi phải được phổ rộng ra, như một con vi-rút dịch bệnh, lan truyền từ người này sang người khác để mãi mãi nó được tồn tại. Vậy bạn là kẻ trí, nhận thức được sự vô nghĩa của vô thường, thì bạn phải thuyết phục kẻ khác tin theo điều đó. Nếu điều bạn tin là sai? Chẳng sao cả, vì bạn, người trần mắt thịt, giới hạn tri thức của bạn chỉ đến đó thôi. Dĩ nhiên, tôi không nói là bạn không nên tiếp tục “làm triết học”, không tự đặt câu hỏi nghi ngờ niềm tin của chính mình nữa. Nên, bạn vẫn làm điều đó; nhưng bạn vẫn nên áp đặt tư tưởng của mình lên những người bạn có thể áp đặt được.

Vậy thì, chúng ta hãy bỏ qua các “rắc rối” và đi tới giải pháp:

Bạn cần khởi lên được trong lòng họ cảm giác thú vị. Nó là cái cảm giác khiến ta ngẩn người ra và tự hỏi “ơ, hóa ra là được à? Thế mà mình cũng không nghĩ ra.” Chính sự thú vị đó mới tiếp thêm năng lượng cho người nghe, làm cho họ thấy bạn tuyệt đối an toàn, và xóa tan mọi dè dặt để đến giúp bạn. Còn bằng không, thì quá trình chú ý, ghi nhớ và biến đổi nghĩa của từ sẽ hành bạn tới chết.

Theo tôi, giải pháp là một cuộc thập tự chinh. Giải pháp, là tẩy não, là tiêm nhiễm tư tưởng vào đầu óc con người từ lúc họ còn rất, rất bé. Tư tưởng từ-bi kia phải là tư tưởng độc tôn, phải là thứ chiếm đoạt lấy suy nghĩ của con người và chối bỏ hết mọi tư tưởng cạnh tranh. Bạn ngạc nhiên ư? Chắc bạn nghe đến khái niệm “a war to end all wars” rồi. Muốn có Pax Mongol, phải có vó ngựa Mông Cổ hoành hành, đốt phá, cướp giết. Muốn có hòa bình, nhất thiết phải có chiến tranh. Hai mặt của một đồng xu, vĩnh viễn không thể tách rời.

Muốn có trí tuệ, phải có ngu muội.

Muốn có từ-bi, phải có nhẫn-tâm.

Khi sự giúp đỡ lại trông như cưỡng ép

Khi một con hươu bị mắc kẹt trong bùn, nó sẽ tìm mọi cách để được thoát ra. Có khi thành công, có khi bất lực. Nhưng dù thành công hay bất lực thì nỗi sợ với người lạ cũng không mất đi. Nó rõ ràng là muốn thoát khỏi vũng bùn đó, nhưng khi có người tiếp cận nó thì không cần biết họ tốt hay xấu nỗi sợ vẫn lấn át. Nó vùng vằng, tấn công ngược lại người đang giúp nó, và phải mất tới 45 phút để họ đẩy nó lên. Thà nó cứ như một cái xác chết thì có khi chỉ 5 phút là xong.

Nhưng vẫn còn may vì nó vẫn chỉ là con hươu. Nếu con vật bạn đang muốn giúp lại là con người, sống trong xã hội loài người, thì sự phản kháng của nó sẽ không phải bằng gạc, mà bằng những câu như:

  • Nó không cần được giúp, tại sao lại cố giúp nó?
  • Nó ổn với cái suy nghĩ của nó, thì tại sao phải thay đổi?
  • Chuyện riêng của người khác thì đừng can dự vào
  • Hãy biết tôn trọng sự khó chịu của người khác
  • Bạn là ai mà dám cho rằng mình đúng?
  • … và khoảng 50 câu tương tự …

Những câu hỏi này thật ra chỉ kiến tình trạng tồi tệ của họ kéo dài thêm. Cố gắng trả lời những câu này, hoặc tệ hơn, cho rằng chúng hợp lý, là nhắm mắt làm ngơ, là tự thuyết phục bản thân là không có chuyện gì đang xảy ra. Vào lúc đó, bao nhiêu triết lý được đưa ra cũng chỉ để dung dưỡng tình trạng đó mà thôi. Nếu như trong clip hai anh chàng kia đứng trả lời những câu hỏi như vậy của con hươu, thì nó đã chẳng bao giờ có thể thoát khỏi vũng bùn.

Tất nhiên nếu bạn trả lời được chúng thì quá tốt, nhưng ý tôi là những câu hỏi đó không xứng đáng để bạn tốn thời gian. Tất cả những gì bạn cần làm là làm những gì cần làm. Đừng để những điều đó làm ảnh hưởng tới sự giúp đỡ của bạn.

Phớt lờ họ như vậy có vi phạm pháp luật gì không?

Lưu ý quan trọng: tôi không phải là người học luật. Tin lời người trên mạng nói là toang đấy.

Thật ra chẳng ai muốn lôi pháp luật ra để nói chuyện cả. Nhưng đúng là trông có vẻ như mình không có quyền can thiệp vào việc của người khác. Nếu như điều họ làm không phương hại đến bản thân mình hay pháp luật, thì việc nhất định thay đổi họ sẽ vi phạm vào quyền tự do ý chí của họ. Đó là quyền căn bản, là nhân quyền. Kể cả khi nó đi ngược lại các chuẩn mực khác như đạo đức xã hội, gia đình, tôn giáo (nếu có), thì bạn cũng không có quyền cưỡng ép họ.

Tuy nhiên, thế nào là cưỡng ép? Điều 127 bộ luật dân sự 2015 có định nghĩa:

Đe dọa, cưỡng ép trong giao dịch dân sự là hành vi cý của một bên hoặc người thứ ba làm cho bên kia buộc phải thực hiện giao dịch dân sự nhằm tránh thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, uy tín, nhân phẩm, tài sản của mình hoặc của người thân thích của mình.

Như vậy, bạn chỉ đang cưỡng ép họ khi điều bạn làm đang đe dọa tính mạng, sức khoẻ, danh dự, uy tín, nhân phẩm, tài sản của họ hoặc của người thân thích của họ. Nhưng vì không khó để thấy điều ngược lại, nên bạn không cưỡng ép họ gì cả.

Ta hãy lấy một ví dụ khác. Một người bị ung thư và bác sĩ nói là phải phẫu thuật. Nhưng để được phẫu thuật thì bác sĩ phải được sự đồng ý của bệnh nhân. Nếu bệnh nhân không muốn chữa trị thì bác sĩ không được phép chữa trị, mặc dù rõ ràng về mặt chuyên môn rõ ràng là từ chối điều trị là có hại cho sức khỏe. Nếu mà bác sĩ cố tình điều trị cho bệnh nhân này thì đó là hành vi cưỡng ép.

Tuy nhiên bác sĩ đó vẫn có quyền thuyết phục họ. Nếu bác sĩ nhận thấy lý do để bệnh nhân từ chối chữa trị dựa trên một niềm tin tôn giáo/triết lý sống nào đó, mà triết lý đó thực ra nói là nên chữa, nhưng do bệnh nhân hiểu sai mà nói rằng triết lý đó bảo không nên chữa, thì chẳng có lý do gì bác sĩ phải đồng ý với cái hiểu sai đó cả. Nếu bác sĩ cảm thấy mình cần bỏ hết công việc để chỉ cho họ thấy mâu thuẫn của mình, thì bác sĩ vẫn có quyền đó.

Nói cách khác, nếu như có đủ bằng chứng cho thấy người đó đang nói “hãy cứu chữa cho tôi” bằng cách nói “đừng có đụng vào tôi”, thì không việc gì bác sĩ phải dừng lại cả.

Vậy, theo tôi hiểu, vấn đề này liên quan đến những quyền sau đây:

  • Quyn t do ý chí. Quyền này là nhân quyền, là quyền căn bản, sinh ra là có. Chỉ có pháp luật mới được phép hạn chế quyền này của bạn
  • Quyn cản trở mong muốn của ngưi khác. Bình thường không ai có quyền này, chỉ trừ khi người đó (1) được người đại diện pháp luật chỉ định, hoặc (2) đang ở trong mối quan hệ cha mẹ – con cái với người khác. Lý do để pháp luật cho cha mẹ cái quyền can thiệp vào ý định của con cái vì bản chất mối quan hệ này là mối quan hệ cung cấp – phụ thuộc, và người phụ thuộc thì có không có khả năng chịu trách nhiệm với quyết định của mình. Pháp luật sẽ cấp sẵn quyền này cho cha mẹ
  • Quyn thuyết phc ngưi khác thay đi ý chí. Quyền này trông như là quyền can thiệp vào người khác nhưng thật ra lại là quyền tự do ý chí
  • Quyn không thay đổi quan điểm. Quyền này cũng là quyền tự do ý chí. Nó bao gồm quyền không muốn nghe thuyết phục thêm và quyền không trả lời câu hỏi

Ta có bảng sau:

Ngưi đưc giúpNgưi giúp
A: không muốn được giúp (quyền)A*: tiếp tục giúp
B: không muốn thay đổi quan điểm (quyền)B*: tiếp tục thuyết phục (quyền)

Điều khiến cho bảng này khó nhận ra là vì:

  • A và B trông giống nhau, và A* và B* trông giống nhau (nhập nhằng theo hàng dọc)
  • Dù A phủ định A*, nhưng B không hề phủ định B*, dù trông nó rất giống vậy (nhập nhằng theo hàng ngang)

Nhưng nói chung, dù sự thuyết phục của bạn có làm họ khó chịu đến mấy, thì thuyết phục người khác cũng là quyền con người của bạn. Họ mà nói là bạn không có quyền thuyết phục họ, là họ đang xâm phạm nó. Họ đơn giản là không có quyền đó.

Rắc rối một chỗ, là đôi lúc, cách thuyết phục tốt nhất là không nói gì nữa và bắt tay vào làm. Nghĩa là muốn làm B* thì phải làm A*. Nhưng không thể chỉ vì cố chấp bám vào A* mà phủ nhận B* được. Khi kết quả đã tới thì tự nó sẽ giải quyết mọi việc. Luật pháp nào nói rằng cứ hễ có A* thì đều là bạn sai, không cần biết bạn có B* hay không, thì luật pháp đó đang dung dưỡng sự mắc kẹt của họ. Loại luật pháp như vậy tôi nghĩ vừa thiếu sự công bằng vừa thiếu sự nhân đạo. Còn nếu bạn tin là loại luật pháp bạn đang theo dựa trên sự công bằng và nhân đạo, thì cây ngay không sợ chết đứng.

Đó là chưa kể, với những người có rối loạn tâm lý, thì họ thật sự chỉ là những đứa trẻ trong thân xác người lớn. Luật pháp nào mà bảo họ có khả năng làm chủ hành vi của họ là luật pháp sai.

Ta còn có thể mở rộng ra thêm: liệu sự hiểu sai của họ có phủ nhận quyền tự quyết của họ không? Liệu sự ra quyết định theo cảm xúc bất kể đúng sai có được gọi là tỉnh táo nữa không? Liệu việc họ mắc kẹt có tạo nên mối quan hệ cung cấp – phụ thuộc cho những người có khả năng giúp không? Tôi mong những người am hiểu luật có thể giúp tôi hiểu thêm vấn đề.

Rắc rối 1: Bị nói là không biết tôn trọng sự khó chịu của họ

Ai đọc Naruto rồi thì có thể lấy hình ảnh Naruto cố gắng thuyết phục Sasuke quay về làm ví dụ cũng được.

Vì cũng giống như bạn, họ cũng có một xác quyết là bạn là người sai, nên họ sẽ không nghĩ rằng mình mới là người cần thay đổi. Bạn đụng vào đó nghĩa là đụng vào bức tường họ dựng lên để bảo vệ mình. Vì sự từ bi làm cho những lời chỉ trích như nước đổ lá khoai, nên xác định thái độ từ bi cũng chính là xác định thái độ không quan tâm tới sự khó chịu của họ. Chắc chắn, nếu bạn chọn con đường này, bạn sẽ bị xem là người quấy rối.

Đã gọi là có định kiến, tức là họ đã xem thường bạn. Vì đi guốc trong bụng họ, nên những trốn tránh, chống đối, coi thường, định kiến, phớt lờ, hoặc thậm chí là chế diễu của họ chẳng đáng để bạn bận tâm. Thứ duy nhất bạn quan tâm là có giữ vững được sự tò mò của mình hay không. Chỉ cần bạn còn tập trung vào tìm kiếm cái sai của mình, thì những chế diễu của họ sẽ như nước đổ lá khoai, những xỉa xói của họ như gió thoảng qua tai, những tổn thương họ gây ra cho bạn đau như muỗi chích, và những khó chịu của họ như chưa từng hiện hữu.

Việc họ cảm thấy khó chịu với bạn là việc của họ, xuất phát từ định kiến của họ. Nếu vì định kiến mà không lắng nghe, thì không có lý do gì bạn phải chịu trách nhiệm về nó cả. Có thể bạn đang áp đặt họ thật, nhưng họ càng nói càng thiếu logic. Bạn tôn trọng sự khó chịu của họ, nhưng sự khó chịu đó không liên quan gì tới việc họ cần thấy được lỗ hổng của chính mình. Tuy trên bề mặt bạn là người phải tìm cách để giải thích với họ cho hiểu, nhưng thực chất họ mới là người phải giải thích rõ ràng.

Bạn sẽ không chỉ bảo vệ sự tò mò của mình, mà còn bảo vệ sự tò mò của họ nữa. Bạn sẽ làm tất cả để khơi gợi sự tò mò của họ, để họ thấy điều họ nghĩ là sai mười mươi hóa ra lại thú vị hơn họ tưởng. Họ càng chống đối, bạn càng hỏi thêm. Có liên tục tra vấn quan điểm của nhau thì mới có một cuộc trao đổi lành mạnh. Vì từ bi với họ, vì để bảo vệ sự tò mò của chính họ, bạn sẽ tập thói quen tra vấn họ tới cùng, dù điều đó làm họ khó chịu đến đâu. Bạn chấp nhận mọi thứ, vì đó là điều tốt nhất bạn có thể làm cho họ. Nếu ai muốn được người khác từ bi với mình, họ cần hiểu rằng sự từ bi sẽ gây ra sự khó chịu khủng khiếp. Cho rằng sự khó chịu của mình đáng giá hơn việc vượt qua nó là đang tự tước bỏ cơ hội nhận được sự từ bi từ người khác.

Im lặng là phản ứng tự nhiên của họ khi cho rằng có nói chuyện với bạn cũng vô ích. Nhưng khi bạn tò mò, bạn cũng sẽ lại cảm thấy hai người dường như chưa hề có mâu thuẫn gì. Bạn càng tò mò với cái sai của mình bao nhiêu, thì bạn cũng xem họ cũng có sự tò mò với chính cái sai của họ bấy nhiêu. Bạn làm điều này là vì đó là điều tốt nên có, và bạn từ chối tin rằng họ không có điều tốt đó. Nên trái ngược với tâm lý thông thường là nếu bị phản ứng lại thì sẽ ngại không muốn nói thêm vào nữa, thì ở đây sự tò mò của bạn sẽ đơn giản là làm mất nỗi sợ đó, làm bạn thấy giống như chưa hề có mâu thuẫn gì cả. Bạn chỉ có nhiệm vụ khơi gợi cho họ sự tò mò họ chưa bao giờ đánh mất/đã đánh mất từ lâu.

Ta hãy nói về chữ thứ tư trong cụm “từ bi hỷ xả”. Khi bạn xả, thì sự phân biệt giữa bạn với họ biến mất, và cả hai nhập vào làm một. Họ cảm thấy gì thì bạn cũng cảm thấy thế. Nên khi bị họ nói là bạn với họ là hai người khác nhau, rằng cuộc sống của bạn và cuộc sống của họ là khác nhau, bạn sẽ bối rối vô cùng.

Đặc biệt, nếu họ cũng là người theo Đạo (xem thêm bài Khi đo sĩ gp ri lon tâm lý), thì sự bối rối đó lại tăng gấp bội. Một trong những yếu tố quan trọng để họ thấy được đại Đạo trong xã hội loài người là phải luôn giả sử rằng mọi người ai cũng có lòng tốt (assume good faith). Nhờ có sự tốt bụng đó mà người theo Đạo mới có thể biến hóa đến như vậy. Nên khi nhận ra họ nói nghe hoành tráng lắm mà làm cũng chẳng được, bạn sẽ bò lăn ra mà cười.

Nếu một ai đó chỉ nhìn thấy những gì bên ngoài, thì đây quả đúng là sự áp đặt quan điểm bản thân và thiếu tôn trọng người khác. Nhưng một lần nữa, tiền đề ở đây là bạn không dám nói những gì cần phải nói. Tất cả những thông tin quan trọng đã bị giấu đi vì bạn chưa cho phép mình tin vào nó. Nếu ban đầu bạn có nghi ngờ về bản thân, vậy thì đây là từ bi đúng nghĩa chứ không phải na ná từ bi.

Tham gia một cuộc tranh luận không chỉ là mỗi đi thuyết phục họ, mà còn là sẵn sàng để cho họ thuyết phục mình. Trong trường hợp này, bạn phải sẵn sàng cho việc để họ biến bạn từ một người nhất quyết rằng mình đang sai (trái ngược với họ) thành một người quả quyết rằng mình đang đúng (giống như họ) thì bạn mới có thể đưa ra thông tin mà bạn không dám nói.

Phần 0, Rắc rối 3, Giải pháp

Rắc rối 2: Phải chịu những hậu quả của dính mắc mặc dù mình không có

Nói đi cũng phải nói lại. Mặc dù trên lý thuyết, từ bi không liên quan gì tới việc có quan hệ tình cảm với họ, nhưng trên thực tế, nếu bạn bỏ ra không ít thời gian và công sức để cho họ thấy là họ đang sai, thì không thể nói là không có. Phải có một lý do nào đó để bạn chọn ở lại với họ, ngay cả khi họ làm bạn tổn thương rất lớn.

Tại sao bạn lại có động lực lớn đến như vậy? Vì bạn biết họ mạnh mẽ. Bạn nhìn ra sự mạnh mẽ của họ, và mong họ được trở thành chính họ chứ không phải ai khác. Bạn không bỏ đi vì biết rằng họ không đáng để chịu dằn vặt đến hết đời, và nếu bạn không giúp thì họ sẽ không thể tự mình tìm được đường ra. Không thiếu những mầm cây tốt chết khô, và thêm một cây nữa thì cũng là chuyện bình thường, nhưng nếu có cơ hội thì bạn vẫn muốn vun trồng để thấy nó tốt tươi.

Bạn còn vướng mắc vào cái gì? Vào cái phiên bản tốt hơn trong tương lai của họ. Bạn biết đây không phải là mộng tưởng gì cả, vì đây chỉ đơn giản là vấn đề logic: một khi họ đã thấy được lỗ hổng trong thế giới quan của mình, thì họ sẽ tự xoay xở được mà không cần bạn giúp nữa. Mà đã gọi là logic, thì nó có giá trị phổ quát; bất kỳ ai, bất kỳ tính cách nào, bất kỳ sự đa dạng nào cũng sẽ chấp nhận nó như một nguyên lý bất biến.

Để có thể xây dựng một hệ thống thế giới quan mới cho họ, với những niềm tin mới, bạn cần có một cơ sở lý thuyết cho nó. Để làm được điều này, bạn cần tập trung suy nghĩ. Vấn đề là, não của bạn chỉ có thể xử lý được một việc một lúc; để bảo vệ quá trình chú ý và ghi nhớ thông tin của não, những khúc mắc của bạn cần được giải đáp khẩn trương để còn làm tiếp công việc tiếp theo. Mọi luật lệ, ràng buộc, thiếu linh hoạt là đều để bảo vệ quá trình tư duy của những người trong hệ thống đó. Tôi nghĩ mọi dính mắc, về bản chất, là để bảo vệ não.

Đây không chỉ là lý do làm họ cảm thấy bạn áp đặt họ, mà còn là lý do làm bạn còn cảm xúc với họ. Nếu bạn xây dựng một niềm tin mới cho họ, thì bạn còn cần nghĩ về những thông tin họ nói, và còn cần sự xác nhận của họ. Nhưng nếu bạn còn nhớ về những lời họ nói và còn chờ đợi họ, thì bạn sẽ còn dày vò bản thân. Bạn sẽ còn dằn vặt, day dứt, cay đắng, đau lòng, trầm tư, thất vọng, sợ hãi. Chúng không phải là dính mắc thật sự, vì chúng xuất phát từ lòng từ bi, nhưng những gì chúng biểu hiện ra thì đều là dính mắc. Nếu chúng trông không khác gì dính mắc, tôi sẽ gọi chúng là những giả dính mắc (pseudoattachment).

Cảnh trong phim Xuân hạ thu đông rồi lại xuân. Vị cao tăng khóc vì đồ đệ đã làm ông thất vọng.

Bằng việc ủy thác sự từ bi vào trong giả dính mắc, sự tò mò của bạn có rộng đường để phát triển. Nhưng bản thân sự tò mò có một bất lợi, là bạn sẽ tìm ra được cách thức để có lợi cho mình. Giả dụ bạn hay đi tàu thường xuyên. Vào một ngày rỗi rãi nào đó, bạn quyết định khám phá ga tàu như một thế giới bạn trước giờ chỉ đi lướt qua chứ chưa bao giờ nhìn cho kỹ. Vô tình bạn phát hiện được cửa sau của ga. Thế là từ lúc đó bạn cứ me cửa đó mà đi để khỏi phải mua vé. Tự nhiên trao cho loài người sự tò mò hơn hẳn các loài khác, và nhờ sự tò mò đó mà chúng ta có thể sử dụng năng lượng một cách tối ưu. Vì vũ trụ của chúng ta là một vũ trụ tiết kiệm năng lượng, nên người tham lam cũng là người hòa hợp được với tự nhiên. Curiosity fuels greed.

Nếu cửa sau đó bị đóng lại, thì bạn sẽ tiếc. Không phải tiếc nuối vì từ nay lại phải mua vé, mà luyến tiếc vì mình không còn là một phần của nhà ga nữa. Là một người tò mò, bạn sẽ muốn hỏi tại sao cửa lại bị đóng. Nhưng vì đã nhận được lợi ích từ việc trốn vé, bạn sẽ thấy là câu hỏi của mình không còn vô tư nữa, mà sẽ luôn bị điều khiển bởi sự tiếc nuối kia. Khi nhận thức được là lẩn khuất trong sự vô tư giúp đỡ họ có sự ích kỷ cho bản thân, bạn sẽ lại càng lo lắng là mình sai.

Nói theo tâm lý học, thì cái giả dính mắc này chính là mối quan hệ song đôi. Bạn có thể là yên tâm mà làm, nhưng khi chúng nổi lên thì bạn nên tỉnh táo kéo mình về. Sự bao dung của bạn sẽ bị chúng che khuất, và bạn cần phải bóc tách các yếu tố này ra để sự bao dung của mình lộ diện thường trực. Ghi chú một cách cẩn thận là cách để những gì mình nói không bị bóp méo.

Tôi không nói là những việc này hoàn toàn không phải là dính mắc, vì rõ ràng bạn có dính mắc với phiên bản tốt hơn của họ kia mà. Nhưng tôi nghĩ loại dính mắc này “đẳng cấp” hơn các loại dính mắc mà mọi người hay nhắc đến, và có lẽ là loại dính mắc duy nhất Phật tổ cho phép xài. Rốt cuộc thì, cái giả dính mắc này xuất phát từ sự dính mắc của họ, nên chắc cần hai cái sai để thành một cái đúng. Ở đây tôi không bàn về sự giải thoát như truyền thống Phật giáo hay nói đến, mà chỉ khảo sát xem nên chọn loại dính mắc nào cho phù hợp. Bản thân tôi cũng cho rằng chưa ai tìm hiểu loại dính mắc này thật cặn kẽ.

Đó là chưa kể, sự giả dính mắc này còn xuất hiện là do sự biến nghĩa của ý niệm nữa. Sự biến nghĩa này liên quan chặt chẽ tới quá trình ghi nhớ của não. Ví dụ như hôm nay bạn nói:

Tôi dính mc vi cái phiên bn tt hơn ca bn

Thì hôm sau khi nhớ lại, câu đó bị biến thành:

Tôi dính mc vi bn

Và sang hôm sau nữa thì câu đó bị biến thành:

Tôi dính mc vi cái quá kh đã qua ca bn

Tam sao thất bản. Tất cả những gì bạn đã làm để có thể mạnh dạn kết luận điều mình làm là từ bi sẽ bị chính não bạn đổ sông đổ biển. Một vòng luẩn quẩn mới lại bắt đầu.

Nếu như phải gặp họ khi chưa sẵn sàng sử dụng quyền mình cho là đúng, bạn cần chuẩn bị kỹ. Và bạn sẽ phải tập luyện, tự kỷ ám nhiều lần, để khi tiếp xúc với họ thì mặt bạn lạnh như băng, và sự mong cầu sẽ không nổi lên làm nhiễu thông điệp của bạn. Bạn phải đảm bảo thật chắc chắn là hành động và sự quan tâm của bạn dứt khoát và khoan thai như một người hoàn toàn thờ ơ với họ thì họ mới tin. Có thể bạn sẽ áy náy vô cùng vì dám làm thế, nhưng thôi làm quách cho xong. Bạn áy náy vì nghĩ rằng mình đúng không có nghĩa là bạn sai.

Phần 0, Rắc rối 1, Giải pháp

Rắc rối 3: Người ngoài không hiểu bạn

Để thuận tiện, ở phần này tôi sẽ đặt tên cho người được từ bi là Megan, và dùng từ “họ” cho người ở ngoài (các phần khác “họ” là để chỉ Megan).

Đây là bạn:

Đây là Megan:

Còn đây là họ:

Trong xkcd thì nhân vật này tên là Danish

Họ còn nhiều ngờ vực

Nếu như bạn ngờ vực bản thân một, thì họ sẽ ngờ vực bạn mười. Với những ai cảm thấy có động lực để trả lời bạn (bạn bè, người thân, nhà tham vấn), họ sẽ dựa vào rắc rối 2 mà cho rằng bạn còn tình cảm. Khi bạn xem sự đẩy ra của Megan là tất nhiên, thì họ sẽ càng không hiểu nổi. Họ sẽ cố lay chuyển bạn, mong bạn tỉnh ra. Họ sẽ thấy vô cùng mâu thuẫn, vì một mặt bạn rất cứng nhắc trong suy nghĩ, nhưng mặt khác lại vô cùng cởi mở và hiểu biết. Họ sẽ thấy bạn rất lạ, vì có vẻ bạn không hề tiếp thu suy nghĩ của họ, nhưng lại rất quan tâm tại sao họ lại không đồng ý. Họ sẽ thấy bạn vô cùng ích kỷ, nhưng lại thấy chưa ai vị tha và dũng cảm bằng bạn.

Bạn sẽ rất ngạc nhiên vì nếu họ không hiểu thì họ nên đặt câu hỏi, chứ không phải đưa ra kết luận vội vàng như vậy. Bạn muốn xổ toẹt ra điều đó, nhưng một lần nữa bạn sẽ không dám làm. Chừng nào bạn còn cẩn trọng với bản thân mình, thì bạn sẽ còn từ chối nói những gì cần nói. Vả lại, gắt lên để làm gì, khi ưu tiên của bạn là tìm ra điểm sai? Bạn biết chỉ cần bạn nói một câu thôi là họ bị khủng hoảng ngay, nhưng bạn không hào hứng với việc đó.

Bạn sẽ luôn nhường cho họ nói, tránh làm gián đoạn mạch suy nghĩ của họ. Bạn thật sự tò mò với lời nói của họ, mặc dù trong thâm tâm bạn chỉ bực bản thân thêm, vì để họ nói nghĩa là tốn thì giờ của cả hai. Họ không nhận ra một điều là trong khi họ cáo buộc bạn đang áp đặt lên Megan, thì chính họ lại là người áp đặt lên bạn. Khi họ còn chưa tin, thì về cơ bản họ đang cố giết bạn bằng lòng tốt của mình.

Tất nhiên là bạn vẫn sống nhăn. Không những sống nhăn mà còn chỉ cho họ chỗ để giết mình hiệu quả nhất. “Uýnh vào đầu nhiều máu lắm nè. Thọt ở dưới chắc là đau lắm.” Vì bạn đến gặp họ để kiểm tra xem mình có sai chỗ nào không, nên bạn sẽ tìm cách làm cho lập luận của h sắc bén hơn. Với sự thành thực của bạn, đa số mọi người sẽ dần dần bị thuyết phục. Nhưng với những ai có cùng thế giới quan của Megan, họ vẫn sẽ không thể tin, và tìm đủ mọi cách để phủ nhận. Mỗi lần cả hai sắp chạm đến gốc rễ của vấn đề thì họ sẽ tìm cách để nói là không được. Khi bạn chỉ ra những lập luận sai khiến họ không còn cách nào khác và buộc phải nhìn thẳng vào sự thật trước mắt, họ sẽ gào lên và nói bạn điên rồ và hoang đường.

Họ sẽ không nhìn vào bằng chứng, nhưng lại kết luận là bạn không có bằng chứng. Bạn có bịa cái gì đâu? Nếu không tin họ cứ việc tự mình kiểm tra. Sự mâu thuẫn của họ quả là rất hài hước, và những gì bạn nói sẽ bị họ bóp méo đến buồn cười. Dường như với họ, một sự tò mò thuần túy là bất khả. Nếu bạn chưa thể cho mình cái quyền là mình đúng, thì cuộc nói chuyện có thành công hay không sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào việc họ có tò mò với chuyện của bạn hay không. Mà điều này đơn giản là họ không có.

Họ sẽ nói là hãy để cô tự thấy có nhu cầu nghe bạn, còn không thì hãy để cô tự ngụp lặn cho đến khi nhận ra. Nhưng một lần nữa, bạn không mặc kệ cô vì cho rằng cô không đáng để cứ mãi dằn vặt mình. Có những hệ thống niềm tin sai lạc vượt ra khỏi khả năng xử lý thông tin của não, và nếu như cứ để kệ thì muôn đời cũng không thể thoát ra.

Lệch đường nhất là họ sẽ bảo Megan rất ổn. Tất nhiên, bên ngoài thì ai mà chẳng ổn, nhưng những cái ổn đó chỉ là cách để cô che đậy nỗi sợ của mình. Nếu không khó để thấy sự bất ổn của Megan mà vẫn nói là cô ổn, vậy thì họ đang tự lừa dối mình. Họ thật ra chỉ đang dung dưỡng cho bất ổn của cô, và sự từ bi của họ chưa đủ lớn.

Khi họ chỉ trích bạn, sẽ đôi lúc bạn mỉm cười với họ. Nụ cười này là sự trộn lẫn giữa lo lắng rằng mình đang sai, nhất trí với sự lo lắng của họ, thông cảm với việc họ không thể hiểu được tại sao, bao dung khi họ hoảng hốt, và buồn vì họ không biết đặt mình vào vị trí người khác. Sự xuất hiện của nó sẽ làm họ dừng lại và cân nhắc lời mình nói kỹ hơn. Khi nhìn vào nó, họ sẽ nhận ra là họ đang nghĩ oan cho bạn.

Nhưng nếu nói chuyện qua chat thì họ sẽ không thấy nó. Nó vốn được phát ra một cách tự nhiên, và cần được tiếp nhận một cách tự nhiên. Việc phải diễn tả nó là một điều khá ngớ ngẩn, mặc dù về nguyên tắc bạn có thể làm được, và cần phải làm cho bằng được. Tôi đã thử tìm trong danh sách các emoji mà không có cái nào phù hợp. :) hay ^^ hoàn toàn thất bại trong việc diễn đạt những sắc thái tinh tế của nó. :) chỉ đơn giản nói: “Thôi, mọi chuyện đã quá rõ rồi. Bạn sai, nhưng tôi vẫn muốn giữ sự thân thiện với bạn”. ^^ gần hơn, nhưng nó vẫn chỉ thể hiện là mình muốn mềm mỏng, nhu mỳ, chứ vẫn là không có ý định thay đổi suy nghĩ của bản thân. Trong khi nụ cười từ bi thì cao hơn: “Tuy đúng là tôi chưa thể đồng ý với bạn, nhưng điều đó không có nghĩa là tôi đúng. Tôi luôn mừng khi thấy cái sai của mình, và sẽ rất vui nếu được bạn giúp đỡ”.

Dường như là chỉ khi bạn nói về những tổn thương cô dành cho bạn họ mới nhận ra mình đã quá vội vàng. Nhưng vì với bạn những tổn thương đó là quá hiển nhiên, nên bạn đơn giản là chẳng thấy nó liên quan gì cả. Nhưng với họ, chỉ sau khi biết được bạn đã tiên đoán và chuẩn bị sẵn sàng trước cả khi nó đến ra sao thì mới có thể khiến họ nhận ra mình thực sự chẳng hiểu gì cả, và nên lắng nghe bạn bằng tất cả sự tò mò.

Họ đưa ra lời khuyên sai

Khi đi con đường này, bạn đã có bản đồ để đi rồi. Bạn biết mình đang đi đúng hướng, và bạn sẽ không bao giờ thấy bế tắc. Nhưng vì trên bề mặt bạn luôn từ chối tin vào cái bản đồ đó, nên bạn cần một người nói lại đúng những ý mình đã nghĩ ra. Vấn đề là, họ sẽ chỉ nhìn thấy rắc rối 1 và 2, và kết luận là bạn đang níu kéo họ.

Bạn sẽ thấy rất kỳ lạ khi họ nằng nặc khuyên bạn hãy thể hiện là bạn cần cô, tìm cách khơi gợi tình cảm của cô. Họ sẽ khuyến khích bạn nói nhớ cô, cho cô thấy sự đau khổ của bạn, và nếu bạn không làm thì họ sẽ nói là bạn bướng, là thiếu chân thành. Thật ra đó là vì họ vẫn chỉ thấy là bạn có tình cảm với cô mà thôi, chứ ngay từ đầu bạn đã thấy cố làm cô thấy thương là vớ vẩn rồi. Làm như thế chỉ làm cho hai rắc rối kia thêm rắc rối.

Đáng tiếc cho bạn, là mặc dù biết họ còn mù đường hơn cả bạn, thì với tinh thần không định kiến bạn cũng sẽ lắng nghe họ như thể mình mới là đứa mù đường. Nếu những hiểu biết rời rạc của bạn không đủ vững chắc để chống lại sự biến đổi nghĩa trong quá trình trả lời các chất vấn của họ, thì bạn sẽ luôn thử những hướng đi mà bản đồ trong lòng bạn nói là vô dụng. Dù biết là sẽ thất bại, nhưng cho đến khi nào bạn gom đủ sự dũng cảm để nói rằng lời họ nói không đáng để nghe nữa, thì lời khuyên của họ sẽ cứ nhảy tới nhảy lui trong đầu bạn. Bạn sẽ tặc lưỡi là “chậc, dù sao thì mình cũng là người áp đặt Megan. Thôi thì một điều nhịn chín điều lành, nếu điều này giúp được cô thì cứ xuống nước cho nhanh”. Nên cuối cùng, rắc rối 1 và 2 lại càng thêm rắc rối.

Người có thể giúp không thấy tại sao họ cần giúp

Tại sao bạn lại muốn nhờ tới người thứ ba? Vì họ không xem thường bạn như Megan. Việc nhờ tới sự hỗ trợ của người ngoài để buộc người có định kiến phải nhìn nhận lại suy nghĩ của mình không phải là điều gì xa lạ. Đây là một điều cơ bản trong trong tâm lý học xã hội; ai đã xem phim 12 người đàn ông giận dữ sẽ thấy rõ.

Song song với chuyện xây dựng một cơ sở lý thuyết cho một niềm tin mới cho Megan, thì mục tiêu của bạn còn là làm sao để cô lắng nghe. Vì bạn còn chưa thể nói rằng mình đúng, nên khi bạn nhờ họ bạn cũng không thể nói là cô sai. Mà nếu chưa thể nói ai đúng ai sai, thì một cách tự nhiên thông điệp bạn đưa ra sẽ là nhờ họ giúp mình xác định xem ai đúng ai sai, và nếu họ thấy bạn đúng thì nói cho cô nghe điều đó.

Để thông tin của bạn là khách quan, bạn cần phải trình bày hệ thống quan điểm của Megan ra trước, rồi đưa ra lý do tại sao sai. Nhưng nếu như tư duy của Megan đòi hỏi một nền tảng kiến thức để hiểu, thì sẽ rất vất vả để họ theo kịp. Đằng này, nếu như đến chính Megan còn không thể nhận ra lỗ hổng của mình, thì hẳn là có một điểm lắt léo nào đó vượt qua khỏi tư duy thông thường (nếu không thì Megan cũng đã nhận ra từ lâu). Chính vì thế, mà họ sẽ càng không hiểu nổi. Nhưng có hiểu được nó hay không là mấu chốt để thấy rằng Megan cần trợ giúp.

Vì bạn biết vấn đề này xoắn não hơn bất cứ chủ đề lắt léo nào bạn từng giải thích, nên bạn sẽ tìm cách truyền đạt vấn đề đơn giản và hấp dẫn. Nhưng dù có làm nó hấp dẫn hay đơn giản bao nhiêu, thì với sự lắt léo đó nếu không nghiền ngẫm sẽ không thể hiểu được. Để họ cảm thấy thôi thúc muốn giúp bạn, họ phải rất tin tưởng là thời gian họ bỏ ra là xứng đáng, và sau khi bỏ thời gian ra thì họ thấy niềm tin đó được đền đáp. Đằng này, khi trong đầu bạn còn nhiều rối ren, thì sẽ khó để cho họ thấy nó ích lợi gì cho họ, chứ đừng nói làm họ thấy tâm đắc sâu sắc.

Nếu đã xác định là họ không có thời gian, và chuyện giúp bạn không có quá nhiều lợi ích cho họ, thì cách tốt nhất là to s thân thinkhơi gi lòng trc n của họ. Làm vậy để có sự chú ý ban đầu thì không sao, nhưng dưới sự tác động sai từ những người khác và của rắc rối 2, thì thông điệp chính của bạn sẽ càng bị lùi sâu để nhường chỗ cho việc tạo sự thân thiện và lòng sự trắc ẩn đó. Việc đó sẽ tạo ra n tưng là bạn cũng mong muốn Megan cũng có sự thân thiện và lòng trắc ẩn với bạn, chứ không phải vì bạn có một điều gì đó Megan cần phải có. Ấn tượng đó là không oan, vì ưu tiên của bạn bây giờ là tìm cách để Megan lắng nghe bạn, và bạn sẽ làm điều đó một cách nhiệt thành và chăm chú.

Và kể cả khi họ có những điều không đồng ý với cô, thì họ cũng ngại va chạm. Nếu họ là người không dám đối diện với chính cảm xúc của mình để bảo rằng mình sai, thì họ lại càng không dám đối diện với cảm xúc của cô và bảo rằng cô sai. Kể cả khi họ muốn đối diện với cô, thì họ cũng không biết phải bắt đầu từ đâu để cô cảm thấy dễ nghe chứ không phải cưỡng ép. Lúc này, chuyện đúng hay sai không quan trọng nữa, mà là không có cách tiếp cận nào phù hợp. Muốn tìm được cách tiếp cận phù hợp thì phải đào sâu suy nghĩ. Một lần nữa, sự bận rộn với cuộc sống riêng lại lấn át.

Nói tóm li, đ h có th thy mình cn b tt c mi th đ giúp bn, thì h cn phi b tt c mi th đ tìm hiu. Bn to đng lc đ h tìm hiu bng cái khơi gi lòng trc n, nhưng vic đó li cho thy ý đnh ca bn là đ cô có cm xúc vi bn, ch không phi bn có cái gì đó mà cô cn phi có. Mun cô phi có cm xúc li vi bn là điu khó đt đưc. K c khi h nhn ra h cn tác đng cô, thì h li ngi tác đng vì s tn thương mi quan h vn có gia h và cô.

Nên ở góc nhìn của bạn, bạn sẽ thấy rất kỳ lạ là tại sao họ không lo lắng gì cho cô cả. Họ có sự tin tưởng của cô, nhưng họ lại nói là họ không giúp được bạn. Bạn đâu có cần họ giúp? Người cần giúp là Megan mà? Bạn đồng ý là mình sẽ phải giải thích rõ ràng dễ hiểu, nhưng họ lại chẳng quan tâm gì. Nếu họ nhận giúp, thì họ sẽ nhận một cách miễn cưỡng, rồi sau đó mọi thứ lại rơi vào im lặng. Tất nhiên ai cũng có biết bao chuyện phải lo, nhưng một cuộc nói chuyện thẳn thắng với người bạn thân thiết với mình chỉ mất một buổi cà phê. Thái độ im lặng của họ như thể họ không hề cắn rứt lương tâm khi thờ ơ với của bạn mình. Thậm chí bạn lại thấy họ tiếp tục trò chuyện với Megan như chưa có gì xảy ra.

Nhưng về phía họ, thì lời bạn nói giống như đây là mâu thuẫn cá nhân giữa bạn và Megan, và họ không thấy mình có thể làm được gì trong đây. Họ kỳ vọng mình sẽ giúp ích được gì cho Megan, nhưng họ chỉ thấy bạn toàn nói về chuyện hai người. Nếu đó là chuyện của bạn, thì thôi bạn tự lo đi. Nếu đó là do bạn còn chưa bước ra khỏi quá khứ cũ, thì ai chịu trách nhiệm cho bạn được?

Nếu họ có tò mò hoặc động lòng trắc ẩn, thì họ cũng chỉ quan tâm được một vài phút trước khi bỏ cuộc vì không hiểu nổi vấn đề. Chuyện của bạn vượt quá khả năng hiểu biết của họ. Vài lời chân thành cảm động không đủ sức để bảo vệ não họ. Sự yêu quý họ dành cho bạn không đủ để mong muốn của bạn khả thi hơn. Khi bạn nhìn họ như một QUAN TÒA CÔNG TÂM, thì họ lại tự xem mình như một NHÀ ĐẦU TƯ BẬN RỘN.

Tất cả những chuyện này, một lần nữa, không phải bạn không biết. Nhưng bạn không thể dừng được, vì nguyên tắc đầu tiên và quan trọng nhất là bạn không được phép tin vào suy nghĩ của mình. Chính nguyên tắc này chi phối toàn bộ mọi hành động và lời nói của bạn, làm cho bạn phải nghe lời nó. Nó đưa bạn đến chuyện cần nghe lời cô nói trong khi bạn không cần nghe, và đưa đến chuyện bạn cần khơi gợi lòng trắc ẩn của họ khi bạn không cần khơi gợi gì cả. Bạn biết mình có một thứ họ sẽ rất quan tâm, nhưng bạn không tài nào đưa thứ đó ra được. Bạn sẽ chịu mọi hiểu lầm, nhưng đó không phải là vì họ có định kiến, mà là vì bạn cương quyết không để mình định kiến. Nếu như bố mẹ đặt đâu con ngồi đấy, thì nguyên tắc này là ông bà của bạn.

Vì có tâm xả, nên bạn sẽ nghĩ họ có những điều tốt đẹp nhất rồi. Bạn sẽ nghĩ họ sẽ không bỏ cuộc trước mọi khó khăn. Bạn sẽ nghĩ sự tò mò của họ mạnh mẽ hơn nỗi sợ. Nếu sự từ bi của họ là đủ lớn, họ sẽ không thấy va chạm là đáng ngại gì cả. Nếu sự lo lắng cho Megan là đủ mạnh, họ sẽ thấy những khó chịu của cô là một thứ không có thật. Một người bạn thật sự sẽ có những lúc cần can đảm để nói cho bạn mình biết những gì họ cần biết. Họ sẽ không tiếc một tình bạn nếu điều đó tốt cho cô.

Cho tới khi họ thấy giá trị của việc giúp cô là to lớn hơn mọi trở ngại, thì sẽ khó để họ xắn tay vào làm. Cho tới chừng nào bạn xác quyết rằng lời Megan nói không đáng để lắng nghe, thì những thông điệp bạn đưa ra vẫn là muốn cô quan tâm hơn đến bạn. Tất nhiên, nếu Megan chịu lắng nghe bạn thì sẽ rất tốt, vì nó đỡ làm phiền tất cả mọi người. Nhưng cũng vì như thế, họ sẽ thấy không giúp được gì cho bạn cả. Họ sẽ thấy nó không khả thi.

Phần 0, Rắc rối 1, Rắc rối 2

Giải pháp

Để có thể đột phá được tất cả những vấn đề trên, thì làm sao để trong 3 giây bạn phải đưa ra ngay được bằng chứng cho thấy cô không ổn chút nào. Bằng chứng phải do chính cô cung cấp và đủ đơn giản để họ có thể chấp nhận nó ngay lập tức (ảnh cô tự đăng trên Facebook chẳng hạn), chứ không phải những gì cô quan niệm. Nội dung phải là về những bế tắc trong tâm lý của cô, chứ không phải sự mâu thuẫn trong tư tưởng của cô. Có như thế thế thì bạn mới có thể định hình được cuộc nói chuyện. Còn không thì họ sẽ đưa bạn đi từ ngạc nhiên này tới ngạc nhiên khác trong chuyện bóp méo lời bạn nói. Sự sáng tạo của họ là vô cùng tận.

Bạn cần khởi lên được trong lòng họ cảm giác thú vị. Nó là cái cảm giác khiến ta ngẩn người ra và tự hỏi “ơ, hóa ra là được à? Thế mà mình cũng không nghĩ ra.” Chính sự thú vị đó mới tiếp thêm năng lượng cho người nghe, làm cho họ thấy bạn tuyệt đối an toàn, và xóa tan mọi dè dặt để đến giúp bạn. Còn bằng không, thì quá trình chú ý, ghi nhớ và biến đổi nghĩa của từ sẽ hành bạn tới chết.

Rắc rối của từ bi

Không thiếu những câu chuyện lay động về việc cảm hóa sự giận dữ, hận thù bằng sự từ bi. Nhưng tất cả các câu chuyện đó đều chứa một ngầm định quan trọng: người từ bi đã đi guốc trong bụng người được từ bi rồi. Và đây chính là điều khiến cho chúng chỉ là những câu chuyện nghe thì hay nhưng gần như không thể nào xảy ra trong thực tế, chỉ vì một câu hỏi đơn giản: họ là ai mà dám cho rằng mình đúng?

Bài viết nói về những đào sâu suy tư và những biến đổi tâm lý của một người từ bi, cũng như những yêu cầu khắc nghiệt và mâu thuẫn nhau để họ có thể mạnh dạn nói rằng điều họ làm xuất phát từ lòng từ bi. Đặc biệt trong trường hợp ngặt nghèo nhất: người từ bi chưa hiểu được tại sao người kia lại làm như vậy (tức chưa có một cơ sở lý thuyết cho trực giác của mình), và người được từ bi có định kiến sẵn với họ. Đáng tiếc, đây có lẽ mới là trường hợp phổ biến trong xã hội nhất, và dường như chưa có ai đề cập đến chúng.

Nếu bạn thấy bài này dài hay phức tạp quá có thể xem bản rút gọn này. Nó sẽ có những “thông tin độc quyền” mà bài này không có. (Thật ra là có, chỉ là hai bài được viết với hai tư thế khác nhau. Như vậy thì sẽ có nhiều góc nhìn cho cùng một vấn đề.)

Câu chuyện mở đầu

Cueball và Megan đang dạo bộ trên đường, bỗng thấy một người mẹ bồng một đứa con đang khóc, vừa đi vừa dỗ dành. Megan liền nói:

– Này, hôm qua xem YouTube tớ thấy có bài nói chuyện của một thiền sư về từ bi dễ hiểu lắm. Ông ấy nói mà khuôn mặt lúc nào cũng mỉm cười, nhìn hạnh phúc lắm

– Ừm, nhưng có nhiều lúc từ bi cũng rắc rối lắm đấy

– Rắc rối ư?

– Ừ. Ví dụ nha, khi cậu muốn giúp một ai đó, mà họ nhất định không lắng nghe cậu thì thế nào?

– Thì chắc là chịu thôi. Nếu họ không chịu lắng nghe thì không làm gì được đâu

– Liệu có chắc là không làm gì được không?

– Ý cậu là sao?

– Ý tớ là có khi đó là do cậu không đủ sự kiên trì thôi

– Tất nhiên tớ biết sự kiên trì là quan trọng trong mọi việc, nhưng liệu đó có phải là bắt ép họ nghe theo ý mình hay không?

– Không. Cậu biết là nếu họ nghe theo thì họ sẽ tốt hơn mà?

– Nhưng làm sao cậu lại có thể chắc chắn là họ sẽ tốt lên? Cậu đâu phải là họ, sao cậu biết họ cần gì nhất?

– Thì thế mới nói là từ bi cần đi kèm với trí tuệ. Mấy ông sư ra rả suốt mà. Cậu phải thật sự biết là điều cậu làm là tốt thì cậu mới làm, còn không thì đúng là bắt ép họ

– Nhưng một lần nữa, sao cậu biết chắc chắn được? Bao nhiêu chuyện bố mẹ vì muốn tốt cho con mà vô tình làm hại con. Hay chuyện vợ chồng nhiều khi tưởng như đã hiểu nhau rất rõ rồi còn nhiều lúc nhận ra mình chẳng hiểu gì người kia. Sao cậu có thể dám chắc là mình đúng chứ?

– Thì thế, nên họ mới phải kiểm tra những gì mình nghĩ, lúc nào cũng phải giả sử là mình đang sai thì mới được. Cứ hễ mình nghĩ ra được lý do nào là phải phủ nhận ngay, dù nó đúng rành rành ra đó. Còn không thì sẽ có ngày ngộ nhận là mình biết rõ thôi

– Nhưng nếu cứ nghĩ là mình sai rồi sao giúp người ta?

– Bởi vậy mới nói là rắc rối. Hiểu biết thực sự đòi hỏi sự phản tư, sự can đảm đánh đổ những gì mình biết. Nhưng sự giúp đỡ đòi hỏi sự dìu dắt, am hiểu, vững vàng, và có khi là cứng rắn nữa. Hai cái đó về cơ bản là không thể làm cùng một lúc, và vào một thời điểm nào đó họ phải thôi cho rằng mình có thể đang sai để mà còn giúp người khác. Đó là bi kịch của người từ bi đấy.

­­­- Nhưng tớ không hiểu. Như trong kinh Đức Phật có nói điều thiện là sẽ “không đưa đến tự hại, không đưa đến hại người, không đưa đến hại cả hai”. Sự từ bi vốn là để thoát khổ cho cả hai, giờ nếu họ đau khổ như vậy, liệu đó có thật là từ bi nữa không?

– Không, đây không phải là khổ. Đây là rắc rối. Họ đã biết mình cần phải làm gì rồi, nhưng họ muốn kiểm tra lại thêm lần nữa. Người có hiểu biết thực sự là người thực sự tin rằng việc tin vào hiểu biết của mình là buồn cười. Họ đã có tấm bản đồ trong người rồi, nhưng lại cứ thích đi lạc. Họ không khổ, vì họ luôn quán xét tâm mình thường xuyên, và trong họ không hề có tham sân si gì cả. Nhưng nhìn từ ngoài vào thì lại trông họ rất khổ. Rắc rối ở chỗ đó đó.

–   Có khi đó là do họ suy nghĩ quá nhiều thôi. Cứ chạy theo vọng tưởng mà không có lối ra. Người có hiểu biết thực sự thì sẽ nói đơn giản chứ chẳng rối rắm đến như vậy

–   Thật ra ấy, khi cậu đặt mình hoàn toàn vào vị trí của người khác, cậu sẽ tự nguyện dấn thân vào một mê cung của ý niệm. Vì có bước vào mê cung thì mới có thể giúp người khác thoát ra khỏi mê cung được. Vả lại, người được giúp cũng cần phải luôn giả sử là mình có thể sai thì mới được. Còn không thì bao nhiêu lời nói của cậu sẽ bị bóp méo hết thôi. Bị những điều không liên quan phá đám cũng bực mình lắm, mà thấy họ bóp méo lời cậu nói cũng buồn cười lắm

–   Có khi đó là do họ suy nghĩ quá nhiều thôi. Cứ chạy theo vọng tưởng mà không có lối ra. Người có hiểu biết thực sự thì sẽ nói đơn giản chứ chẳng rối rắm đến như vậy

–   Thật ra ấy, khi cậu đặt mình hoàn toàn vào vị trí của người khác, cậu sẽ tự nguyện dấn thân vào một mê cung của ý niệm. Vì có bước vào mê cung thì mới có thể giúp người khác thoát ra khỏi mê cung được. Vả lại, người được giúp cũng cần phải luôn giả sử là mình có thể sai thì mới được. Còn không thì bao nhiêu lời nói của cậu sẽ bị bóp méo hết thôi. Bị những điều không liên quan phá đám cũng bực mình lắm, mà thấy họ bóp méo lời cậu nói cũng buồn cười lắm

– Thế giờ phải làm sao?

– Thì như tớ nói đấy, tới một lúc nào đó họ phải thôi tin rằng mình đang sai thì mới giúp được. Còn không thì cả hai sẽ chạy lòng vòng rồi làm mệt nhau thôi

– Đúng là rắc rối thật đấy

Nội dung

I. Từ bi là gì?

II. Những vấn đề người từ bi gặp phải

  • Khi người được từ bi không coi bạn ra gì. Khi cho rằng bạn hiểu họ là một điều nguy hiểm
  • Khi sự tò mò được cương quyết bảo vệ. Khi việc từ chối nói cái đúng trở thành quán tính

III. Khi người từ bi chưa thể cho phép mình sử dụng quyền mình cho là đúng

  • Rắc rối 1: bị nói là không biết tôn trọng sự khó chịu của họ
  • Rắc rối 2: phải chịu những hậu quả của dính mắc mặc dù mình không có
  • Rắc rối 3: người ngoài hiểu lầm bạn
    • Họ còn nhiều ngờ vực
    • Họ đưa lời khuyên sai
    • Người có thể giúp không thấy tại sao phải giúp

IV. Giải pháp


I. Từ bi là gì?


Trong triết học Phật giáo, nếu tình cảm bạn của bạn có được những yếu tố sau, thì tình cảm đó chính là tình yêu đích thực:

  • Từ (metta, loving-kindness/benevolence): lòng mong muốn đem lại hạnh phúc cho người khác
  • Bi (karuna, compassion): sự cảm thông, lòng trắc ẩn, mong muốn trút bỏ đau khổ cho họ
  • Hỷ (mudita, empathetic joy): vui với niềm vui của người khác; hoàn toàn không cảm thấy ghen tị với hạnh phúc, thành công của họ
  • Xả (upekkha, equaminity): không còn vướng bận tham sân si, hiểu được tính vô thường của mọi sự, và nhận ra ai cũng đồng đẳng với mình, tuy hai mà một

Bốn yếu tố này gọi là t vô lưng (brahmavihara, four immeasurables). Bạn có thể nghe bài nói chuyện này để hiểu thêm:

Có vẻ như khái niệm “từ bi” không được dùng một cách thống nhất. Có khi nó là cách nói gọn của cả cụm “từ bi hỉ xả”, có khi chỉ để chỉ tâm từ (loving-kindness), có khi chỉ để chỉ tâm bi (compassion), có khi để chỉ cả từ lẫn bi (tức là… từ bi). Nhưng vì dù sao chúng cũng hay đi chung với nhau nên chắc cũng không quan trọng lắm. Ở đây tôi chọn cách hiểu là cách nói gọn của cả cụm “từ bi hỉ xả”.

Vậy từ bi là gì? Ví dụ khi ai đó bị thương và bạn đến chăm sóc, hoặc khi họ đang đau khổ và bạn cho họ một bờ vai để khóc, thì bạn đều muốn họ hạnh phúc mà không mong nhận được gì lại, và những hành động đó đều là từ bi. Nhưng thường thì cũng không ai gọi như vậy là từ bi cả; trong tiềm thức của chúng ta từ bi phải là một cái gì đó đặc biệt hoặc cao cả hơn giúp đỡ vô vụ lợi. Quan tâm đến những người gặp bất hạnh là từ bi, nhưng khoan dung và chấp nhận những tổn thương mà họ gây ra cho mình mới là đi trọn cái nghĩa của nó. Người nào vẫn có thể nghĩ những điều tốt đẹp cho những ai đâm sau lưng mình, người đó là người từ bi.

Lưu ý cho người học Phật

Cách hiểu về từ bi của bài này không giống với cách hiểu về từ bi trong Phật giáo. Tôi xin liệt kê một số khác biệt (cũng là những điểm tôi không đồng ý với cách hiểu từ bi của Phật):

  1. Với những ai học Phật, thì từ bi nhất thiết phải đi kèm với trí tuệ, để có thể “không đưa đến tự hại, không đưa đến hại người, không đưa đến hại cả hai”, như lời Đức Phật giảng cho ngài La Hầu La. Họ biết những ai có thể giúp được và những ai chưa thể giúp được. Với những ai giúp được, thì họ biết chính xác cách giúp nào hợp với căn cơ của người được giúp. Với người chưa thể giúp, thì họ biết chính xác những lý do nào, nhân duyên nào khiến họ chưa thể giúp, và sẽ không cố giúp. Nhưng với người trong bài, kiến thức của họ lại hơi lỡ cỡ: họ biết chắc chắn là có thể giúp được, và nếu họ không làm thì sẽ không ai làm cả, nhưng họ lại không có ai chỉ đường, và phải vừa làm vừa mò mẫm. Tôi không cho rằng vì kiến thức của họ lỡ cỡ mà có thể kết luận là họ không có lòng từ bi.
     
  2. Theo hiểu biết rất hạn chế của tôi về Phật giáo (hay cụ thể hơn là nam tông), thì tâm từ với tâm bi quan trọng ở sự giải thoát của bản thân trước. Nhưng khi thực tiễn diễn ra, tôi nghĩ việc quán tâm là quá tải với người từ bi, và làm tình trạng nói chung trở nên trầm trọng hơn. Ví dụ như con hư mà đợi bố mẹ thấy được sự vô thường của các pháp mới dạy con thì con đã học xong tính xấu rồi, hoặc tội phạm đang diễn ra mà đợi cảnh sát đạt chánh niệm xong thì mới truy bắt thì người đã chết rồi. Tôi cho là trạng thái tâm từ, tâm bi đúng nghĩa của Phật giáo là lợi bất cập hại ở những trường hợp này.
     
  3. Kể cả khi người từ bi đã có kiến thức vững chắc (thỏa trường hợp 1) và đã giải thoát cho mình (thỏa trường hợp 2), thì não của họ vẫn là não con người chứ không phải não siêu nhân. Tức là họ cũng chỉ có thể lưu được vài ba thông tin trong trí nhớ ngắn hạn, vẫn chỉ có thể xử lý một thông tin trong một thời điểm, và cũng không thể chống lại được sự biến nghĩa của từ khi giao tiếp. Mà tất cả những điều này là tối quan trọng để không hiểu nhầm nhau. Tôi không cho rằng a la hán có thể vượt qua được những giới hạn về thần kinh và ngôn ngữ như vậy. Nếu không thì Đức Phật đã cứu độ hết mọi người rồi.

Nói thêm một chút về ý 2. Theo tôi hiểu, quán niệm tức là quan sát suy nghĩ của bản thân thế nào. Ví dụ như khi bạn giận thì bạn sẽ nói là “tôi đang giận”. Nhưng khi bạn thấy tên cướp rút dao ra mà bạn lại quán niệm là “tôi thấy tên cướp rút dao ra”, thì thôi cổ bạn đứt làm đôi rồi.

Một độc giả nói với tôi là qua kinh nghiệm thực tế của bạn ấy thì việc tu tập nói chung hay thực tập quán niệm nói riêng sẽ khiến người hành giả linh hoạt, sáng suốt, phản ứng nhanh nhạy hơn khi lâm sự. Tức là cái dụng của tâm ý nó đạt hiệu quả cao hơn, và tình trạng trên chẳng qua là do chưa hiểu đúng và chưa thực hành đúng việc quán niệm mà thôi. Tuy nhiên, bạn ấy cũng công nhận là những tình huống linh hoạt hơn đó không đòi hỏi việc phân tích, tính toán nhiều và dài hơi. Trong khi chuyện giúp đỡ lại có tính phân tích cao, vì dù bạn có trí tuệ đi chăng nữa thì vẫn phải vượt qua những rào cản ở ý 3. Có lẽ ý 2 này chỉ hợp lý khi kết hợp với các ý khác. Còn nếu đứng một mình thì phản bác của bạn ấy là hợp lý.

Cuối cùng, đây cũng là sự thực hành của cá nhân tôi, chứ không phải là chỉ là lý thuyết suông. Một người lý thuyết đến mấy cũng chỉ nói được vài trang là hết, chứ không thể nào chỉ ra được các vấn đề này một cách cặn kẽ và “rắc rối” như ở đây.

“Một con én mải miết đưa thoi. Mùa xuân có đến hay không, én không đặt vấn đề” (Cao Huy Thuần). Cách hiểu về từ bi trong Phật giáo rất đặt nặng chuyện phải thấy mùa xuân trước rồi mới làm.


II. Những vấn đề người từ bi gặp phải


Khi người được từ bi không coi bạn ra gì. Khi cho rằng bạn hiểu họ là một điều nguy hiểm

Rắc rối của từ bi ở ngay chỗ khiến nó trở nên khác biệt với sự trợ giúp thông thường: bạn không là gì trong mắt người bạn định giúp cả. Mặc dù từ bi, đi đến tận cùng, cũng chỉ đơn giản là giúp họ một cách vô vụ lợi, nhưng trên thực tế, nếu như sự giúp đỡ lúc nào cũng suôn sẻ, thì người ta chỉ cần dùng chữ “giúp đỡ” là đủ, không cần thêm “giúp đỡ vô vụ lợi”, lại càng chẳng cần phải tạo ra thêm khái niệm “từ bi” làm gì.

Từ bi, nghĩa là tìm cách làm cho họ bớt khổ, chỉ ra cho họ con đường họ nên đi. Nhưng để nói rằng họ đang lầm đường, thì bạn hẳn phải liều mạng kinh khủng. Bạn là ai mà dám cho rằng chỉ có mình mới đúng còn người khác thì sai? Nhưng hạnh phúc của người khác không phải là quá khó để thấy. Ta có thể tạo ra các ý nghĩa, hoặc thậm chí ngụy tạo ra các ý nghĩa để biện minh cho lối sống của mình, nhưng hạnh phúc thì không thể ngụy tạo. Một người có thực sự hạnh phúc hay không, tất cả những người xung quanh đều biết. Cái cảm giác hạnh phúc của họ là giả tạo là một cảm giác đáng tin, bắt nguồn từ việc họ không nhận ra những gì họ quan niệm là sai lầm. Nên, câu chuyện của từ bi cũng là câu chuyện làm đảo lộn toàn bộ quan niệm sống của họ.

Nhưng một lần nữa, bạn là ai mà dám cho rằng mình mới đúng còn họ thì sai? Vì biết làm đảo lộn thế giới quan của người khác là nguy hiểm, nên thứ đầu tiên bạn biết mình cần làm là lật lại quan niệm của chính mình trước. Bạn phải cởi mở, và có thể chấp nhận cái sai của mình một cách thoải mái nếu như nó hợp lý. Dám nói rằng người khác sai đồng nghĩa với việc dám nói rằng bản thân mình sai. Và không những dám đối diện với cái sai của mình, mà bạn còn chủ động tìm kiếm nó dù mọi thứ đều đang rất ổn. Nên, câu chuyện từ bi cũng là câu chuyện dám đối diện với cái sai của mình.

Dù trong thâm tâm ai cũng muốn đối diện với cái sai của mình, nhưng trên thực tế lại rất khó để làm. Có những vấn đề để hiểu thật cặn kẽ rất tốn thời gian và năng lượng, nên ta sẽ chỉ muốn tin vào cái trước giờ vẫn tin cho lành. Chính vì như thế, mà nhiều người cứ hơi phải suy nghĩ một chút là đã gắt lên, và nhiều người khác dù đã cố gắng để hỏi thêm một vài câu nhưng rốt cuộc vẫn thất bại trong việc không áp đặt ý kiến chủ quan. Bạn không hài lòng với khi bị đối xử như vậy, và bạn trông đợi bản thân làm tốt hơn thế. Để không giết chết người khác bằng lòng tốt, thì phải đối diện với cái sai của mình cho bằng được. Thậm chí, bạn còn phải chủ động tìm kiếm cái sai đó ngay khi mọi thứ đều đang rất ổn nữa.

Đó là chưa kể, nói rằng bạn hiểu rõ người ta nghĩa là nói rằng bạn có thể điều khiển họ theo ý mình. Đi guốc trong bụng họ nghĩa là bạn có thể phản bội họ bất cứ lúc nào. Điều này sẽ làm bạn sợ bản thân mình khủng khiếp.

Sai một li đi một dặm. Vì từ bi và thứ na ná từ bi chỉ cách nhau bằng một lằn ranh mơ hồ, nên bạn sẽ cương quyết giữ vững sự tò mò của mình. Vì biết rằng hoài nghi cảm xúc của bản thân là con đường duy nhất để giúp họ một cách không định kiến, nên bạn sẽ tự nhủ sẽ luôn đặt câu hỏi bất kể bên trong đang phản đối dữ dội thế nào. Sống chết gì cũng phải làm được điều đó. Và bạn sẽ làm một cách nghiêm túc, chứ không phải một hai lần cho có lệ. Nó cần trở thành một thói quen để khi gặp chuyện thì có thể làm mà không cần phải đắn đo suy nghĩ. Sự tò mò của bạn có được áp dụng một cách triệt để hay không sẽ quyết định sự thành công của sự từ bi của bạn. Từ bi lúc này cũng là niềm vui khám phá.

Khi sự tò mò được cương quyết bảo vệ. Khi việc từ chối nói cái đúng trở thành quán tính

Kết quả của việc bảo vệ sự tò mò của mình bằng bất kỳ giá nào là một cách vô thức sẽ bạn sẽ không bao giờ nói hoặc làm cái mình nghĩ là đúng hoặc cần thiết. Bạn sẽ làm những thứ ngốc nghếch để xác định điều bạn biết thừa là đúng. Chừng nào bạn còn chưa thấy mình bị khủng hoảng niềm tin, bạn còn chưa hài lòng. Và quả thật, vì mỗi lần làm như vậy bạn lại nhìn ra một góc nhìn mới, và thấy những thứ mình nghĩ là hai năm rõ mười hóa ra không phải, nên bạn càng có lý do để làm điều đó. Điều này chưa từng có ngoại lệ, trăm lần như một.

Nhờ có những góc nhìn mới mà bạn mới thấy những lỗ hổng trong niềm tin của họ. Nhưng lời giải của bạn cho những lỗ hổng đó chỉ có họ mới có thể xác nhận là đúng hay sai. Nhưng dù nó đúng hay sai, thì bạn cũng cần phải nói ra thì họ mới có thể xác định được. Chỉ giữ nó ở trong lòng thì sự đúng sai của nó mãi mãi là bí ẩn. Nếu bạn xấu hổ vì nói ra điều mình nghĩ là đúng, thì thông tin quan trng đ gii quyết mâu thun sẽ không thể nói ra. Lập luận chặt chẽ thì hay đấy, nhưng nó chỉ làm bản thân thêm tin vào cái mình cho là đúng, chứ không giúp ích gì cho việc nuôi dưỡng trí tò mò với cái sai. Ngay cả khi bạn biết chắc là bạn có thể lật ngược vấn đề, bạn cũng sẽ từ chối đưa thông tin ra, vì bạn vẫn còn đang bận tìm xem mình đang sai ở đâu. Họ có thể thôi coi thường bạn, nhưng rất có thể bạn đang lừa gạt cả hai. Họ có thể tâm phục khẩu phục bạn, nhưng bạn lại không tâm phục khẩu phục chính bản thân mình.

Từ chối tin vào cảm xúc của mình cũng có nghĩa là từ chối tin rằng những cái họ nói là sai, là xấu. Bạn sẽ tìm cho kỳ được điều đúng, điều tốt trong những điều họ nói. Họ có nói sai thì bạn vẫn thấy cái đúng trong đó. Họ có hại bạn thì bạn vẫn thấy điều tốt đẹp trong đó. Một mặt, nhìn ra được những cái tốt, cái đúng ẩn đằng sau sẽ làm bạn trở thành người cởi mở và miễn nhiễm với mọi cực đoan, nhưng mặt khác, nó cũng là một dạng gaslighting bản thân, và về lâu dài điều này sẽ khiến cho bạn có dạng tính cách đồng phụ thuộc. Và như vậy, cả sự ức chế trong bạn và định kiến của họ không cách nào giải tỏa nổi.

Thế nên, mặc dù từ bi là câu chuyện không cho phép mình tin vào bất cứ suy nghĩ nào của bản thân, thì nó cũng là câu chuyện có dám làm điều ngược lại hay không. Nếu họ cũng như bạn, cũng từ chối cung cấp thông tin quan trọng để giải quyết mâu thuẫn, thì bạn phải tìm cách thỏa mãn những chất vấn của bản thân để đi đến kết luận mà không có sự trả lời của họ. Cho tới khi nào bạn chưa thể khẳng định rằng mình đang đúng, thì bạn chỉ có thể đứng từ xa mà từ bi chứ cũng chẳng làm được gì thiết thực cả.

Nghĩa là, khi một người từ bi, họ được trao cho một quyền đặc biệt mà một không người lý trí nào dám nghĩ đến: quyền cho rằng mình đúng. Nhưng có dám sử dụng quyền đó hay không là cách duy nhất để hoàn thành công việc. Người từ bi có quyền được sử dụng quyền đó, và phải sử dụng quyền đó. Đó chính là bi kịch của người từ bi.


III. Khi bạn chưa thể cho phép mình sử dụng quyền đó


Đây là các rắc rối có thể có khi bạn chưa cho phép mình sử dụng quyền đó:

  • Rắc rối 1: bị nói là không biết tôn trọng sự khó chịu của họ
  • Rắc rối 2: phải chịu những hậu quả của dính mắc mặc dù mình không có
  • Rắc rối 3: người ngoài không hiểu bạn

Mời các bạn đọc tiếp.