EUPD: xem thêm

Tên gọi

Bệnh này được biết nhiều hơn với cái tên rối loạn nhân cách ranh giới (borderline personality disorder – BPD). Cái tên “ranh giới” là do ngày xưa người ta tưởng nó là bệnh nằm ở giữa loạn thần kinh chức năng (neurosis) và loạn tâm thần (psychosis), rồi từ đó bị kẹt lại cho tới bây giờ. Mình ủng hộ việc gọi tên cho đúng, nên sẽ gọi nó là rối loạn nhân cách tâm trạng không ổn định (emotional unstable personality disorder – EUPD).

Dấu hiệu nhận biết

Một người sẽ được chẩn đoán là có EUPD nếu có ít nhất 5 trên 9 dấu hiệu sau:

  1. Làm đủ chuyện điên rồ để không bị bỏ rơi, dù nó có thật hay không
    Frantic efforts to avoid real or imagined abandonment
  2. Có các mối quan hệ (không nhất thiết là yêu đương) kịch tính và không bền vững
    Unstable and intense interpersonal relationships
  3. Không biết đâu mới thật sự là chính mình
    Lack of clear sense of identity
  4. Bị kích động bởi những thứ có khả năng gây hại cho bản thân, ví dụ như nghiện rượu, tình dục không an toàn, ăn trộm, lái xe bất cần đời, ăn vô tội vạ
    Impulsiveness in potentially self-damaging behaviors, such as substance abuse, sex, shoplifting, reckless driving, binge eating
  5. Lâu lâu lại cắt tay hoặc dọa tự tử
    Recurrent suicidal threats or gestures, or self-mutilating behaviors
  6. Tâm trạng thay đổi thất thường và phản ứng cực đoan với những khó khăn chỉ mang tính tạm thời
    Severe mood shifts and extreme reactivity to situational stresses
  7. Luôn cảm thấy trống rỗng
    Chronic feelings of emptiness
  8. Thường giận dữ một cách vô lý hoặc quá quắt
    Frequent and inappropriate displays of anger
  9. Hoang tưởng hoặc mất liên hệ với thực tại trong thời gian ngắn
    Transient, stress-related feelings of unreality or paranoia

9 biểu hiện này có thể được gom lại thành 4 nhóm chính:

  1. Tâm trạng không ổn định (dấu hiệu 1, 6, 7, 8)
    Mood instability (criteria 1, 6, 7, and 8)
  2. Có hành vi nguy hiểm hoặc kịch tính không kiểm soát được (dấu hiệu 4 và 5)
    Impulsivity and dangerous uncontrolled behavior (criteria 4 and 5)
  3. Các mối quan hệ không cho thấy sự lành mạnh trong đó (dấu hiện 2 và 3)
    Interpersonal psychopathology (criteria 2 and 3)
  4. Méo mó trong suy nghĩ và nhận thức (dấu hiệu 9)
    Distortions of thought and perception (criterion 9)
Machine generated alternative text:
SCHIZOPHRENIFORM 
DISORDERS 
AFFECTIVE DISORDERS 
Major Depression 
Dysthymia 
Bipolar 
Cyclothymia 
Borderline 
Personalit 
Attention 
Deficit 
DEVELOPMENTAL 
DISORDERS 
Conversion 
SOMATOFORM 
DISORDERS 
000 
Brief Reactive 
Psychosis 
Ona/i 
e atioo 
DISSOCIATIVE 
Multiple 
Personality 
DISORDERS 
Dependent 
Narcissistic 
Schizotypal 
PERSONALITY 
DISORDERS 
Phobias 
panic 
Post-Traumatic 
Stress 
ANXIETY 
DISORDERS 
sessike-corn 
Chemical abuse 
Anorexia, Bulimia, 
Obesity 
psychosexual 
Kleptomania 
Gambling 
0 IMPULSE/ADDICTION 
DISORDERS 
FIGURE 2-1. Schematic of position of BPD in relation to other mental disorders.

Thông tin trong khung xanh này được lấy từ cuốn I hate you–don’t leave me: understanding the borderline personality.

Tài liệu tham khảo

  • Sách:
    • Kreisman, J. J., & Straus, H. (2010). I hate you–don’t leave me: understanding the borderline personality. New York, NY: Penguin.
    • Mason, P. T., & Kreger, R. (2010). Stop walking on eggshells: taking your life back when someone you care about has borderline personality disorder. New Harbinger Publications: Oakland, CA.
  • Video ngắn: Borderline Personality Disorder (2017)
  • Phim:
    • Mr. Nobody: A boy stands on a station platform as a train is about to leave. Should he go with his mother or stay with his father? Infinite possibilities arise from this decision. As long as he doesn’t choose, anything is possible.

Cách trị liệu

Về phương pháp trị liệu hiệu quả nhất là liệu pháp hành vi biện chứng (dialectical behavior therapy). Bạn có thể xem thêm các clip minh họa sau:

Nòng cốt của liệu pháp này là các khái niệm chánh niệm (mindfulness) từ bi (loving-kindness) của Phật. Ở nước ngoài thì còn khó, chứ ở Việt Nam thì nhiều ê hề. Các bạn cứ tìm hiểu chúng trước cho đỡ tốn tiền.

Các cộng đồng hỗ trợ

Tiếng Anh

Tiếng Việt

Nhóm do mình lập: Hội những người quan tâm tới EUPD ở VN

Rối loạn nhân cách tâm trạng không ổn định

Một đứa trẻ trong quá trình hình thành nhân cách cần một sự ổn định, và gia đình là nguồn cung cấp gần như duy nhất sự ổn định đó. (Trưởng thành là khi đã đủ sự vững vàng để đối diện với thế giới xung quanh đầy biến động, chứ không phải đủ 18 tuổi. Đủ khả năng chịu trách nhiệm trước pháp luật không có nghĩa là đủ khả năng chịu trách nhiệm với chính bản thân.) Nếu bản thân gia đình không thể cung cấp sự ổn định đó, nhân cách của nó rất dễ bị rối loạn.

Tùy vào trường hợp cụ thể mà sẽ có những rối loạn khác nhau, một trong số đó là rối loạn nhân cách tâm trạng không ổn định (thường được gọi là rối loạn nhân cách ranh giới – borderline personality disorder – BPD). Những trận giận dữ vô lý phải chịu đựng từ thuở bé làm cho con mắt của họ bị méo mó, và trái tim thì luôn mù mờ. Họ là những đứa trẻ bị mắc kẹt trong thân xác người lớn. Họ thường thiếu một cái tôi rõ ràng. Họ sợ bị bỏ rơi khủng khiếp. Cảm xúc của họ luôn bị đẩy lên thái quá nhưng lại nhanh đổi chóng tàn, và thường tuôn ra những điều thóa mạ không kiểm soát nổi.

Vì thiếu một cái tôi nên họ luôn mượn môi trường xung quanh làm cái tôi của mình, không khác gì một con kỳ nhông. Họ có thể rất sắc sảo và khéo léo, nhưng lại không thể chịu được một chút áp lực, dù là những việc ban đầu rất hào hứng. Họ có khả năng nhìn người thiên phú, nhưng lại mắc kẹt trong thiên kiến chủ quan, không thể dung hòa tốt xấu vào làm một. Cũng cùng là một người, lúc tốt thì họ sẽ tôn người đó lên tận mây xanh, còn khi tệ thì họ sẽ khinh khỉnh cay độc. Với họ, chỉ có cảm xúc vào thời điểm đó là đúng nhất, dù người bình thường chắc chắn sẽ cảm thấy có gì đó không lành mạnh trong đó.

Cũng vì để lấp đầy sự trống rỗng ấy, họ luôn tìm kiếm một người hoàn hảo. Họ sẽ tiến đến rất nhanh, nhanh chóng thể hiện sự yếu đuối của mình để kích hoạt sự che chở của đối phương, nhưng cùng lúc là kiểm soát và điều khiển họ. Người có tính cách độc tài, ái kỷ sẽ cho họ cảm giác về sự rõ ràng, còn người hay quan tâm lo lắng cho người khác sẽ luôn gác lại nhu cầu bản thân, nên những người này đặc biệt thu hút họ (và bị họ thu hút). Những lời hứa hẹn sẽ bị họ quên sạch, nhưng lại là gánh nặng cho người yêu họ. Ngoại tình cũng là chuyện thường gặp.

Họ như một người bị bỏng nặng, chỉ cần chạm nhẹ thôi là đã gào lên đau đớn. Nếu có ai có vẻ hiểu được họ, họ sẽ đẩy người đó ra để không phải chịu cảnh bỏ rơi. Đôi khi làm đủ mọi trò điên cuồng, tự tổn thương bản thân, thậm chí tự tử, là cách duy nhất để họ cảm thấy mình không phải là cái gì đó trống rỗng, và rằng mình vẫn còn được quan tâm. Khi bên ngoài họ tàn nhẫn với những người họ thương yêu, thì bên trong lại van nài họ hãy ở lại. Sẽ có những lúc họ đòi hỏi rất nhiều thứ, nhưng rồi đột nhiên họ lại chẳng thiết tha với điều gì cả.

*     *     *

Trong tiếng Anh có câu “turn over a new leaf”, nghĩa là bỏ lại quá khứ sau lưng và khởi đầu một cuộc sống mới tốt đẹp hơn. Ngày nào với họ cũng là một chiếc lá mới.

*     *     *

Khi một làn khói bắt đầu rời khỏi ngọn lửa, đầu tiên nó vẫn giữ được sự ổn định của nó. Nhưng chỉ cần một nhiễu loạn rất nhỏ, làn khói sẽ trở nên hỗn loạn không thể kiểm soát. Các luồng xoáy sẽ được sinh ra để phát tán sức nóng ra bên ngoài thật nhanh, chúng cuộn rối vào nhau và làm cho năng lượng càng lúc càng bị mất. Và sau khi đã cạn kiệt năng lượng rồi, chúng sẽ tan vào môi trường xung quanh và không để lại tăm tích gì nữa.

Xem thêm