Rắc rối của từ bi

Từ bi là gì?

Trong triết học Phật giáo, nếu tình cảm bạn đang có có được những yếu tố sau:

  • Từ (metta, loving-kindness/benevolence): lòng mong muốn đem lại hạnh phúc cho người khác
  • Bi (karuna, compassion): sự cảm thông, lòng trắc ẩn, mong muốn trút bỏ đau khổ cho họ
  • Hỷ (mudita, empathetic joy): vui với niềm vui của người khác; hoàn toàn không cảm thấy ghen tị với hạnh phúc, thành công của họ
  • Xả (upekkha, equaminity): không còn vướng bận tham sân si, hiểu được tính vô thường của mọi sự, và nhận ra ai cũng đồng đẳng với mình, tuy hai mà một

… thì tình cảm đó chính là tình yêu đích thực. Bốn yếu tố này gọi là t vô lưng (brahmavihara, four immeasurables).

Bạn có thể nghe bài nói chuyện này để hiểu thêm:

Có vẻ như khái niệm “từ bi” không được dùng một cách thống nhất. Có khi nó là cách nói gọn của cả cụm “từ bi hỉ xả”, có khi chỉ để chỉ tâm từ (loving-kindness), có khi chỉ để chỉ tâm bi (compassion), có khi để chỉ cả từ lẫn bi (tức là… từ bi). Nhưng vì dù sao chúng cũng hay đi chung với nhau nên chắc cũng không quan trọng lắm.

Vậy từ bi là gì? Khi ai đó bị thương và bạn đến chăm sóc, hoặc khi họ đang đau khổ và bạn cho họ một bờ vai để khóc, thì đó đều là từ bi. Nhưng thường thì cũng không ai gọi như vậy là từ bi cả; trong tiềm thức của chúng ta từ bi phải là một cái gì đó cao cả hơn. Quan tâm đến những người gặp bất hạnh là từ bi, nhưng khoan dung và chấp nhận những tổn thương mà họ gây ra cho mình mới là đi trọn cái nghĩa của nó. Người nào vẫn có thể nghĩ những điều tốt đẹp cho những ai đâm sau lưng mình, người đó là người từ bi.

Từ bi làm dính mắc trở thành không dính mắc

Trong công việc hằng ngày, sẽ có những lúc bạn cần làm những thứ sau, và với người ngoài, nhất là với những ai theo Phật giáo, nó có thể gây ra hiểu lầm không đáng:

  • Nâng cao năng suất lao động: Để có thể làm công việc một cách hiệu quả, bạn cần lên kế hoạch dài hạn, và rút kinh nghiệm từ quá khứ. Nhưng tưởng tượng ra tương lai hay nhìn lại quá khứ thì đều là xem những thứ không có thật là thật. Bạn cần phải thấy thứ chưa thành hiện thực có thể thành hiện thực thì mới có lý do để làm. Nên nhìn từ ngoài vào thì sẽ chỉ thấy bạn đang sống với những thứ không có thật/những thứ đã qua
  • Cần sự chú ý của người khác: Khi làm việc sẽ có những lúc bạn cần sự đồng ý của người khác để tiếp tục. Nếu họ chưa cảm thấy cần phải chú ý tới vấn đề của bạn thì tất nhiên bạn cần khơi gợi sự chú ý của họ. Nhưng nhìn từ ngoài vào thì sẽ không thấy nó khác gì bạn đang mong họ quan tâm tới bạn
  • Không chấp nhận luận điểm của người khác: Chấp nhận nhiều quan điểm khác biệt là một chuyện, nhưng thấy rằng họ tự mâu thuẫn với điều họ muốn là chuyện khác. Khi họ lập luận thiếu căn cứ thì bạn có quyền phủ nhận nó, nhưng nhìn từ ngoài thì sẽ thấy không khác gì bạn chỉ cho rằng bạn đúng

Không chỉ đứng từ ngoài nhìn vào khó mà biết được bạn có đang dính mắc (attach) hay không khi đang có những thứ này, mà ngay cả bạn nhiều khi cũng hoang mang không biết. Cách chắc chắn nhất để biết là mình đang không dính mắc là ở trạng thái giác ngộ/niết bàn. Nhưng thiền định tốn rất nhiều năng lượng để tập trung; thứ bạn cần là tập trung vào công việc chứ không phải là suốt ngày xem mình có đang dính mắc gì không. Mình nghĩ có lẽ trạng thái giác ngộ không phù hợp cho công việc trí óc. Nhưng nếu bạn làm điều đó vì từ bi, thì dù không ở trạng thái ngộ bạn vẫn có thể khẳng định là mình không dính mắc.

Vì nhờ có từ bi mà bạn có thể đảm bảo mình luôn không phân biệt dù đang không ở trạng thái giác ngộ, nên bạn giảm được một nỗi lo lắng (tức là giảm khối lượng thông tin cần xử lý). Lúc đó dù bạn có việc phải làm cho bằng được, một việc mà bề ngoài trông như dính mắc 100%, thì bạn vẫn có thể bỏ qua dị nghị để tiếp tục. Tất cả những gì bạn cần là đảm bảo rằng công việc bạn làm thật sự thứ giúp ích cho người khác trước lúc bạn bắt tay vào làm là được. Sau đó thì vô tư làm việc.

Nên mình nghĩ từ bi (hoặc nói rộng hơn là suy nghĩ cho người khác) có hai chức năng chính sau:

  • Phi phân biệt hóa mọi suy nghĩ phân biệt
  • Làm giảm khối lượng thông tin cần xử lý

Rắc rối của từ bi

Trong mắt họ, bạn chẳng là gì cả

Rắc rối của nó ở ngay chỗ khác biệt giữa từ bi và sự trợ giúp thông thường: bạn không là gì trong mắt người bạn định giúp cả. Sẽ có những lúc bạn biết việc mình đang làm sẽ làm họ từ thích sang ghét mình, hoặc đang ghét còn ghét hơn, nhưng nếu bạn có bng chng rõ ràng là họ cần được giúp, và bạn có khả năng giúp, thì không có lý do gì để việc giúp họ là sai cả, bất kể họ có ưa bạn hay không. Vấn đề là, lúc đó bạn sẽ phải chuẩn bị tinh thần cho hai ngờ vực sau:

  • Liệu bạn có chắc đây thực sự là từ bi, chứ không phải là dính mắc của bạn (để được đổi lại một cái gì đó)?
  • Nếu bạn không phải là họ, sao bạn có thể biết chắc chắn là đây là điều họ thực sự cần?

Tất nhiên khi bạn tht s từ bi, thì hai câu này quá dễ để trả lời. Vấn đề là không chỉ người được giúp mà còn tất cả những người khác cũng sẽ trả lời giùm bạn luôn. Không chỉ trả lời giùm, mà họ còn phát hoảng lên vì nghĩ rằng bạn chính là nhà độc tài vĩ đại nhất mọi thời đại, luôn áp đặt người khác phải theo ý mình. Mệt lắm.

Tất nhiên, trên tinh thần Phật giáo, họ có thể tự lựa chọn xem họ có cần quan điểm của bạn hay không. Giúp được gì thì giúp, ai nghe thì nghe không nghe thì thôi. Nhưng cũng giống như Jesus vậy, dù có bị ghét thì cũng không vì thế mà ông ấy thôi nghĩ tốt cho họ. Ông ấy vẫn cứ tiếp tục làm thứ cần làm, không bắt ai phải nghe ông ấy cả. Bạn cũng vậy, nếu họ không tin thì bạn cũng không bắt họ phải nghe mình. Nhưng dù bạn không bắt họ nghe, thì họ lại bắt bạn nói, mà dù có nói hay không thì họ vẫn không tin. Họ sẽ chỉ thấy rằng bạn chấp niệm, vì đúng là từ ngoài nhìn vào họ chỉ thấy bạn vừa không đồng ý với quan điểm của họ, lại vừa cần họ chấp nhận suy nghĩ của mình. Nhưng thật ra, chỉ là bạn thấy họ đang có quan điểm đang làm hại chính họ, và bạn thì lại có khả năng giúp.

Hai câu hỏi đó sẽ là khởi đầu cho một loạt những nghi ngờ trời ơi đất hỡi mà mình thề là ngay cả người có trí tưởng tượng phong phú nhất cũng không thể nghĩ nổi sao mà người ta lại nghĩ ra được. Họ sẽ phạm vào vô vàn lỗi lập luận mà bạn sẽ thấy là vô cùng buồn cười. Nản nhất là ở chỗ bạn biết là bạn có thể trả lời được hết, nhưng bị hỏi đột ngột thì bạn không tài nào trả lời được. Đơn giản là vì nghi ngờ quá ư là không liên quan, mà nó lại nghe rất liên quan. Nó không liên quan là vì bằng trực giác bạn biết là những chất vấn đó chỉ đến từ sự phòng vệ, và người có đầu óc cởi mở sẽ không hỏi chúng, nên bạn không dành sự chuẩn bị cho chúng. Nhưng nó cũng lại liên quan vì quả thực bạn cũng muốn ngẫm nghĩ chúng để chắc ăn là mình không sai. Nên thành ra mỗi lần bị chất vấn bạn đều ở trong trạng thái thiếu chuẩn bị, dù bạn đã chuẩn bị rất kỹ.

Cái này thông qua hình thức trả lời online thì được, chứ trả lời trực tiếp thì thú thật mình cũng bó tay. Trường hợp của mình, mình đã phải lập hẳn một cái FAQ dài cỡ 20 trang, mà lúc nào cũng ở trong tình trạng không chuẩn bị kịp là đủ hiểu rồi. Bạn sẽ phải kiên nhẫn lắm luôn.

Xác định thái độ từ bi cũng chính là xác định thái độ bị hiểu lầm

Khi xác định thái độ từ bi, nghĩa là bạn đã có quyết tâm làm người tốt và tuân thủ logic. Để đưa ra được bằng chứng không thể chối cãi thì bạn đã phải tự kiểm tra bản thân không biết là bao nhiêu lần. Bạn chẳng bắt họ phải nghe suy nghĩ của mình gì cả, chỉ là khi họ bắt bạn nói thì bạn mời họ cũng thử dùng logic để thấy rằng đây hoàn toàn là tốt cho họ thôi. Họ luôn khẳng định là họ biết nghĩ cho người khác và dùng lý trí để suy xét, nhưng họ lại không thể nào xử lý nổi thông tin bạn đưa ra. Họ sẽ không nhìn vào bằng chứng, nhưng lại kết luận là bạn không có bằng chứng. Sự mâu thuẫn đó làm bạn không thể nào không thấy buồn cười được. Mà bạn càng cảm thấy buồn cười, thì bạn càng cảm thấy ngán ngẩm không muốn giải thích gì thêm.

Bạn chỉ có thể làm xong việc khi người kia chịu lắng nghe không định kiến. Nhưng làm sao để họ chịu lắng nghe không định kiến trong khi họ đang không chịu lắng nghe và có định kiến? Bạn sẽ phải xuống nước, phải mềm mỏng, phải dỗ dành. Nhưng bạn đâu cần họ quan tâm tới bạn, bạn chỉ cần họ quan tâm tới vấn đề của chính họ thôi mà? Họ có quan tâm tới bạn hay không thì liên quan gì? Chỉ vì bạn không nỡ bỏ mặc họ, mà họ lại càng có lý do để tin là bạn còn mắc kẹt. Haizz.

Lời khuyên cho những ai có ý định từ bi với một người đang ghét mình là tập thói quen ghi chú cẩn thận. Sau nhiều lần thử nghiệm thì mình thấy OneNote và Google Keep dùng rất thích. Zoho Notebook cũng có vẻ khá tốt, nhưng app trên điện thoại giựt quá nên chắc chỉ ai có điện thoại xịn mới chạy nổi.

Dù sao nếu bạn có quyết tâm rất lớn trong việc giúp họ thoát khỏi vấn đề, thì bạn phải có tình cảm rất lớn với họ. Trong quá trình giúp họ các yếu tố tâm lý sẽ phát triển, và bạn sẽ hồi hộp, lo lắng, sợ hãi, mong đợi như bất cứ ai đang còn dính mắc. Nói như trong tâm lý học thì đây chính là mối quan hệ song đôi. Như đã nói ở phần trên, bạn có thể yên tâm mà làm, nhưng khi khi chúng nổi lên thì bạn phải tỉnh táo kéo mình về. Bạn cần phải bóc tách chúng ra và cắt đứt triệt để mong cầu của mình. Và bạn sẽ phải tập luyện hằng ngày, để khi có dịp tiếp xúc với họ thì bạn lạnh như băng, và sự mong cầu sẽ không nổi lên làm nhiễu thông điệp của bạn. Bạn phải đảm bảo thật chắc chắn là hành động và sự quan tâm của bạn dứt khoát và khoan thai như một người chỉ có duy nhất sự từ bi dành cho họ thì họ mới tin. Sẽ là tốn thời gian đấy.

Xem thêm: What is the view of Buddhism in correcting others’ view in spite of their willingness to accept it?

EUPD: xem thêm

Tên gọi

Bệnh này được biết nhiều hơn với cái tên rối loạn nhân cách ranh giới (borderline personality disorder – BPD). Cái tên “ranh giới” là do ngày xưa người ta tưởng nó là bệnh nằm ở giữa loạn thần kinh chức năng (neurosis) và loạn tâm thần (psychosis), rồi từ đó bị kẹt lại cho tới bây giờ. Mình ủng hộ việc gọi tên cho đúng, nên sẽ gọi nó là rối loạn nhân cách tâm trạng không ổn định (emotional unstable personality disorder – EUPD).

Dấu hiệu nhận biết

Một người sẽ được chẩn đoán là có EUPD nếu có ít nhất 5 trên 9 dấu hiệu sau:

  1. Làm đủ chuyện điên rồ để không bị bỏ rơi, dù nó có thật hay không
    Frantic efforts to avoid real or imagined abandonment
  2. Có các mối quan hệ (không nhất thiết là yêu đương) kịch tính và không bền vững
    Unstable and intense interpersonal relationships
  3. Không biết đâu mới thật sự là chính mình
    Lack of clear sense of identity
  4. Bị kích động bởi những thứ có khả năng gây hại cho bản thân, ví dụ như nghiện rượu, tình dục không an toàn, ăn trộm, lái xe bất cần đời, ăn vô tội vạ
    Impulsiveness in potentially self-damaging behaviors, such as substance abuse, sex, shoplifting, reckless driving, binge eating
  5. Lâu lâu lại cắt tay hoặc dọa tự tử
    Recurrent suicidal threats or gestures, or self-mutilating behaviors
  6. Tâm trạng thay đổi thất thường và phản ứng cực đoan với những khó khăn chỉ mang tính tạm thời
    Severe mood shifts and extreme reactivity to situational stresses
  7. Luôn cảm thấy trống rỗng
    Chronic feelings of emptiness
  8. Thường giận dữ một cách vô lý hoặc quá quắt
    Frequent and inappropriate displays of anger
  9. Hoang tưởng hoặc mất liên hệ với thực tại trong thời gian ngắn
    Transient, stress-related feelings of unreality or paranoia

9 biểu hiện này có thể được gom lại thành 4 nhóm chính:

  1. Tâm trạng không ổn định (dấu hiệu 1, 6, 7, 8)
    Mood instability (criteria 1, 6, 7, and 8)
  2. Có hành vi nguy hiểm hoặc kịch tính không kiểm soát được (dấu hiệu 4 và 5)
    Impulsivity and dangerous uncontrolled behavior (criteria 4 and 5)
  3. Các mối quan hệ không cho thấy sự lành mạnh trong đó (dấu hiện 2 và 3)
    Interpersonal psychopathology (criteria 2 and 3)
  4. Méo mó trong suy nghĩ và nhận thức (dấu hiệu 9)
    Distortions of thought and perception (criterion 9)
Machine generated alternative text:
SCHIZOPHRENIFORM 
DISORDERS 
AFFECTIVE DISORDERS 
Major Depression 
Dysthymia 
Bipolar 
Cyclothymia 
Borderline 
Personalit 
Attention 
Deficit 
DEVELOPMENTAL 
DISORDERS 
Conversion 
SOMATOFORM 
DISORDERS 
000 
Brief Reactive 
Psychosis 
Ona/i 
e atioo 
DISSOCIATIVE 
Multiple 
Personality 
DISORDERS 
Dependent 
Narcissistic 
Schizotypal 
PERSONALITY 
DISORDERS 
Phobias 
panic 
Post-Traumatic 
Stress 
ANXIETY 
DISORDERS 
sessike-corn 
Chemical abuse 
Anorexia, Bulimia, 
Obesity 
psychosexual 
Kleptomania 
Gambling 
0 IMPULSE/ADDICTION 
DISORDERS 
FIGURE 2-1. Schematic of position of BPD in relation to other mental disorders.

Thông tin trong khung xanh này được lấy từ cuốn I hate you–don’t leave me: understanding the borderline personality.

Tài liệu tham khảo

  • Sách:
    • Kreisman, J. J., & Straus, H. (2010). I hate you–don’t leave me: understanding the borderline personality. New York, NY: Penguin.
    • Mason, P. T., & Kreger, R. (2010). Stop walking on eggshells: taking your life back when someone you care about has borderline personality disorder. New Harbinger Publications: Oakland, CA.
  • Video ngắn: Borderline Personality Disorder (2017)
  • Phim:
    • Mr. Nobody: A boy stands on a station platform as a train is about to leave. Should he go with his mother or stay with his father? Infinite possibilities arise from this decision. As long as he doesn’t choose, anything is possible.

Cách trị liệu

Về phương pháp trị liệu hiệu quả nhất là liệu pháp hành vi biện chứng (dialectical behavior therapy). Bạn có thể xem thêm các clip minh họa sau:

Nòng cốt của liệu pháp này là các khái niệm chánh niệm (mindfulness) từ bi (loving-kindness) của Phật. Ở nước ngoài thì còn khó, chứ ở Việt Nam thì nhiều ê hề. Các bạn cứ tìm hiểu chúng trước cho đỡ tốn tiền.

Các cộng đồng hỗ trợ

Con mắt lạnh như băng

Bài viết dành cho những ai biết mình cần phải thay đổi, nhưng gom mãi mà không đủ quyết tâm. Hoặc cho những ai biết mình cần phải thoát ra khỏi sự sợ hãi hoặc ảo tưởng, nhưng không biết làm sao để cắt đứt chúng.

Xem phần giới thiệu trước →


Nam đang suy nghĩ về Linh. Mối quan hệ của họ thật không lành mạnh chút nào, vì những gì cô nói đều làm cho anh lúc thì như ở trên mây, lúc thì như dưới địa ngục. Nam biết anh cần phải thoát khỏi tình trạng này, nhưng anh phải làm sao đây?

Nam sẽ thoát khỏi được những cảm xúc đó nếu anh đạt được một góc nhìn mới. Khi đó, Nam sẽ không còn sợ, không còn kiêu, không còn thiên kiến, không còn vô tình bóp méo sự thật nữa. Tư duy của Nam sẽ sắc bén và tỉnh táo ở một góc nhìn mới.

Nhưng làm sao để có thể có được một góc nhìn mới, khi theo định nghĩa ta luôn bị kẹt trong một góc nhìn bản thân? Giả sử Linh làm Nam như rơi xuống địa ngục, làm sao để anh có thể thôi tức giận khi cô không có một chút gì gọi là hối hận? Anh đã thử hết mọi cách để cô hiểu lòng mình, nhưng thứ duy nhất anh thấy là cô đang trốn tránh, chống đối, coi thường, định kiến, phớt lờ, hoặc thậm chí là chế diễu anh. Anh cố gắng tách mình khỏi cô, nhưng nỗi căm giận luôn kéo đến bất ngờ, làm xáo trộn sinh hoạt của anh, làm anh kiệt quệ.

Như mọi khi, nếu như logic không thể dùng để giải quyết vấn đề, thì ta phải dùng đến trí tưởng tượng. Tất cả những gì Nam mong muốn là thấy được cảnh Linh thôi phớt lờ Nam nữa. Vậy nếu điều đó xảy ra, thì cô sẽ nói gì với anh? Đâu là thứ thực sự có khả năng cô sẽ nói nhất, chứ không phải là chỉ những tưởng tượng trong đầu anh? Nếu cô không còn hứng thú với anh, thì rất có thể, đây là thứ cô sẽ nói:

Anh sẽ làm gì để vượt qua nỗi đau này? Bởi vì nếu anh vượt qua được, thì tôi sẽ hối hận. Tôi sẽ giúp anh trả thù tôi, và tôi sẽ làm tất cả mọi thứ để lấy lại được niềm tin anh trao cho tôi. Nhưng trước hết, hãy cho tôi bằng chứng rằng anh là người mạnh mẽ.

Điều này thật bất ngờ,