Trong tranh luận thường ngày thì cá trích đỏ là dạng ngụy biện (vô tình hay cố ý) được đưa ra nhằm mục đích đánh lạc hướng. Ví dụ cho dạng ngụy biện này như sau: “Chúng ta nên nâng cao các tiêu chuẩn học tập cho sinh viên. Sở dĩ tôi đề xuất việc này là vì chúng ta đang gặp khủng hoảng tài chính, và anh không muốn điều này ảnh hưởng đến tiền lương của nhân viên chúng ta phải không?”. Vế thứ hai của câu rõ ràng không hề liên quan đến chủ đề tranh luận, nhưng mọi người sẽ bị cuốn vào nó mà không còn đoái hoài vì chủ đề ban đầu nữa.¹
Nhưng trong toán, cá trích đỏ là những khái niệm mà có thể chẳng đỏ cũng chẳng phải là cá trích². Ví dụ:
- Đa tạp có biên không phải là đa tạp
- Hàm đa trị thì không phải là hàm (nhưng hàm là một trường hợp đặc biệt của hàm đa trị)
- Hình học phi giao hoán phải hiểu đúng là “hình học không nhất thiết phải giao hoán”, hoặc “hình học có khả năng không giao hoán”
Điều này thậm chí còn có thể dẫn tới những trường hợp mọi người đều hiểu tất cả cá trích đều là đỏ, mặc dù thực chất không phải con nào cũng đỏ. Lúc này, để tránh nhầm lẫn, mọi người sẽ dùng khái niệm “cá trích không đỏ” chỉ để chỉ… cá trích nói chung. Mà vì cá trích nói chung cũng có thể đỏ, nên “cá trích không đỏ”… cũng có thể đỏ.
Tại sao chuyện này lại xảy ra? Tôi nghĩ đó là do quá trình chú ý và ghi nhớ của người sử dụng. Lấy ví dụ về hình học không giao hoán: các trạng từ “nhất thiết phải” hoặc “có khả năng” đã bị lược bỏ khi người nói đang mải để ý đến những ý quan trọng hơn và cũng biết là người nghe cũng hiểu được ý mình. Lâu dần khái niệm chính xác bị rút ngắn lại và trở nên ổn định trong ngành. Nhưng điều này làm cho nó không còn quá chính xác.
Điều này làm tôi nhớ đến lập luận bạch mã phi mã (ngựa trắng không phải ngựa) của Công Tôn Long. Cũng không biết Derrida sẽ nói gì về chuyện này nhỉ?
Tham khảo:
Xem thêm:
- Bút Nguyên Tử – Tiểu Hùng Tinh: Biện giả CÔNG TÔN LONG và thuyết BẠCH MÃ PHI MÃ
- The linguistic and cognitive aspects of red herring names and formal definitions, Lý Minh Nhật
Giúp nhau thoát nợ
Khi một người cần vay nhiều thì sẽ có 2 nguồn để vay:
- Từ bạn bè, người thân
- Từ các dịch vụ cho vay tín chấp, bất kể đó là vì lợi nhuận hay phi lợi nhuận
Nhưng:
- Vay từ bạn bè, người thân thì khó mở lời, mà nếu đã mở lời thì cũng có vô số lý do để họ từ chối. Có những người dù có tiền và cũng quan tâm bạn bè nhưng vẫn quan niệm rằng "Không cho vay thì mất bạn. Cho vay rồi còn mất nhanh hơn"
- Vay dịch vụ thì có thể không đủ điều kiện để được vay, hoặc lãi quá cao, hoặc hạn mức không đủ để xử lý vấn đề
Ai cũng biết giải pháp cho chuyện này là góp gió thành bão, nhiều người cùng tham gia hỗ trợ họ. Một trong những cách thường gặp là gây quỹ cộng đồng, như mở tài khoản trên Thiennguyen.app hay GoFundMe rồi vận động mọi người tham gia, chia sẻ. Nhưng giải pháp này có những vấn đề, ở cả phía cá nhân người cho tiền cũng như ở mô hình. Với người cho tiền, dù sự giúp đỡ người khác làm con người cảm thấy cuộc sống có ý nghĩa, việc mất tiền vẫn làm cho tâm lý của họ bị đau. Với mô hình, nó không chú trọng vào việc xây dựng cộng đồng hay thay đổi hệ thống, mà chỉ dừng ở mức từ thiện.
Song song với việc xây dựng các hình thức kinh tế thay thế phi tư bản, một giải pháp cho tình trạng này là thành lập một quỹ vi mô với mục đích giúp đỡ nhau hơn là kiếm tiền, nhưng vẫn đem lại lợi ích hợp lý cho người cho vay. Nếu bạn đã từng cho bạn bè mình mượn tiền và muốn chuyện này được giải quyết triệt để hơn, bạn có thể cân nhắc tham gia quỹ.