Cover

Tinh thần Quả Cầu

Dự án Quả Cầu được lập ra là để lan tỏa tinh thần phản tư với mọi quan điểm của mình, trân trọng người khác tuyệt đối, tò mò với điều khiến mình sợ hãi, và dũng cảm cắt đứt điều gây hại. Đối tượng dự án muốn hướng tới là những người đã đánh mất khả năng đó, thông qua việc xóa bỏ nhiều hiểu lầm, ngộ nhận và niềm tin sai phổ biến trong xã hội. Chào mừng bạn đã ghé thăm.

Dự án gọi những quan điểm sau là tinh thần Quả Cầu:

  • Dám đi tìm bằng chứng để phủ định niềm tin của mình
  • Dám lựa chọn làm điều tốt nhất cho người khác
  • Dám tìm hiểu. Dám đối diện nỗi sợ. Dám đi đến cùng
  • Dám yên tâm rằng rồi mọi chuyện nhất định sẽ trở nên tốt đẹp

Nếu làm được những điều đó, thì bạn sẽ có được những phần thưởng sau:

  • Có được niềm vui của việc tìm ra cái sai của bản thân
  • Nhìn ra được v đẹp của người khác dù họ không đáng tin đến bao nhiêu
  • Thấy đưc s ngt ngào của việc vượt qua được nỗi s
  • Những mất mát sẽ được hoàn lại nguyên vẹn, không một vết trầy

Ngoài ra dự án cũng khuyến khích các bạn có một hệ thống ghi chép. Như vậy bạn sẽ định hướng được điều mình cần làm, và không bao giờ sợ không biết mình phải làm gì.

Đây là sơ đồ của blog:

Machine generated alternative text:
Quå cau 
Lan truyén sv tö mö, lÖng töt vä 
löng düng cåm 
Tinh thån Quå Cåu: 
• Dåm biét. Dåm chinh phyc nöi sq. Dåm di dén cüng 
• Dåm Iva chon diéu t6t nhät cho ngurdi khåc 
• Dåm di tim bång ch(rng dé phü djnh niém tin cüa minh 
• Dåm yen tarn rång röi moi chuyen nhät dinh sé trd nén 
t6t dep 
Giåi quyét hiéu låm, ngé nhön, 
niém tin sai Phd bién 
Xäy dvng co Sd 19 thuyét 
Giåi quyét sv bät Ivc hoc durqc 
dVng Dao gia bång khoa hoc hien dai 
Bån ngä lå gi néu khöng phåi lå sv chü 9? 
Bån chät cüa cåi dep, cåm xüc, ham mu6n vå dam mé 
• Hien tugng bién döi nghTa vä d6ng am khåc nghia trong 
quå trinh hinh thånh niém tin 
Råc r6i cüa tu bi 
Khi deo ST göp r6i loan tam IY 
• Khi giüp dö lei tröng nhu cutöng ép 
• Khi sv bät luc trd thånh cåi dep

Hai bài viết sau sẽ nói rõ hơn về hai ô màu vàng ở giữa:

Đây là các bài ở phần Gii quyết s bt lc hc đưc:

Còn đây là các bài ở phần Xây dng cơ s lý thuyết:

FAQ

Vì với nhiều người, những tinh thần này giống như mơ mộng thiếu thực tế, như đạp xe trên cầu vồng vậy. Nên tôi mới phải đặt là Quả Cầu, vì thực sự tôi cũng biết nó cũng khá lý tưởng. Nhiều người bảo người như tôi đáng lẽ phải bị tuyệt chủng mới phải. Nhưng bây giờ không làm thì ai làm? Nếu một người trước đây chưa nghĩ tới những giá trị đó, và bây giờ chúng góp mặt trong những kế hoạch tương lai của họ, thì dự án này đã thành công. Lúc đó họ sẽ trở thành một Quả Cầu thứ hai.

Đặt tên như vậy cũng giống như việc Steve Jobs đặt tên cho công ty mình là Apple vậy. Cái quả cầu này cũng còn nhiều ý sâu xa lắm 😛 Mời bạn đọc bài mở đầu.

Có rất nhiều, nhưng chưa bao giờ là đủ. Những dự án đó chỉ dừng ở việc hi vọng cái hiểu đúng sẽ đủ khả năng cạnh tranh với cái hiểu sai, nhưng bản thân những thứ đang dung dưỡng cái sai thì không bị đả động đến. Vậy thì chỉ là chữa phần ngọn chứ không phải phần gốc. Với những người có sự bất lực học được, cách duy nhất để họ thay đổi niềm tin là thấy rằng số đông đang bất đồng ý kiến với họ. Bạn nào đã xem phim 12 người đàn ông giận dữ sẽ hiểu. Còn không thì các dự án đó chỉ giống như các buồng dội âm (echo chamber) của những người tốt mà thôi.

Cơ bản là mục [Xây dựng cơ sở lý thuyết] này sẽ không cần lắm với việc giúp người có sự bất lực học được hoặc những người trợ giúp họ. Ta chỉ nắm được những hiểu lầm và niềm tin sai của họ là được. Mục này là để có thể lý giải được một cách thỏa đáng tại sao những hiểu lầm và niềm tin sai này xuất hiện ngay từ đầu. Những quan niệm sai này tất nhiên cần có một sự hợp lý nhất định nào đó thì mới trở thành quan niệm phổ biến được. Nếu không có mục này thì chính tôi sẽ làm sai tinh thần mà tôi đã đề ra: Dám đi tìm bằng chứng để phủ định niềm tin của mình.

Tôi cố gắng viết bài dựa trên các quan điểm khoa học, triết học được thừa nhận rộng rãi, và các lập luận dựa trên chúng tôi cũng cố gắng hợp lý nhất có thể. Tuy nhiên, mọi người có thể thấy là các lĩnh vực liên quan là quá nhiều. Tôi có thể đọc và kết nối chúng lại với nhau, nhưng kiểm tra xem mọi lập luận của tôi là có cơ sở hay không thì mình tôi làm là không thể. Hơn nữa sau khi làm dự án này xong tôi sẽ định đi tiếp con đường học thuật: hoàn thiện những cơ sở lý thuyết đó theo chuẩn mực cao nhất của khoa học. Nhưng bây giờ thì chỉ tạm tới đó thôi.

👉 Tham khảo:

Các thắc mắc sâu hơn xin xem tại đây.

match-burnt-out-e1587411511582

Sự bất lực học được là gì?

Đây là một hiện tượng do Martin Seligman, cha đẻ của bộ môn tâm lý học tích cực, phát hiện ra. Thí nghiệm gốc của Seligman như sau: người ta nhốt một con chó và cho nó bị giựt điện nhẹ. Ban đầu nó tìm mọi cách để thoát, nhưng vì bị nhốt nên nó đành chấp nhận. Sau đó, người ta để nó ra ngoài cùng với những con chó khác và làm lại thí nghiệm. Mặc dù lần này nó không khó khăn gì để thoát cả, và nó thấy rõ ràng là những con khác có thể thoát khỏi sự khó chịu đó, nó vẫn chấp nhận chịu đựng. Người ta phải tự tay đưa nó ra khỏi nơi bị giựt hai ba lần nó mới nhận ra là có thể thoát ra được thật. Con chó đã học được rằng nó sẽ luôn bất lực, nên nó từ chối tin vào khả năng giải thoát của nó. Clip này minh họa rõ hơn vấn đề này:

Sự nguy hại lớn nhất của sự bất lực học được không phải ở chỗ ta bất lực, mà ở chỗ nó ẩn sâu và gần như vô hình trong mắt người ngoài, khiến họ cảm thấy không có gì phải lo lắng cả, ngay cả với những ai thân cận với “nạn nhân” nhất. Sự bất lực học được nằm đâu đó giữa những người bạn của chúng ta, và giữa những người ta ngưỡng mộ. Họ có thể là nhà thơ, nhà nghiên cứu, phật tử, đạo sĩ, nhà tham vấn tâm lý, v.v. Và biết đâu, chính bản thân chúng ta cũng là nạn nhân của nó mà không hề hay biết. Việc không nhìn thấy nó không có nghĩa là nó không ở đó.

Nạn nhân của sự bất lực học được luôn chống lại việc thoát ra khỏi nó. Họ không cáu, họ không buồn, mà họ thanh thản. Nó như một con ký sinh, làm “vật chủ” không có được một cuộc sống an lạc, hạnh phúc, nhưng vật chủ lại xem nó là bạn. Để hợp lý hóa sự chống đối đó, họ sẽ viện dẫn đến những triết lý sống khó mà phản bác được. Những triết lý sống này ban đầu vốn hợp lý, nhưng lại bị áp dụng sai cách, khiến cho nạn nhân thêm tin chắc rằng mình không phải là nạn nhân gì cả. Thậm chí khi được đối diện với bằng chứng ngược lại thì họ sẽ nhất quyết khẳng định rằng đó là hoang đường. Nói chung, họ đã đánh mất sự tò mò, lòng tốt và lòng dũng cảm của chính mình.

Cách để giải quyết sự bất lực học được là phải thay đổi niềm tin rằng những triết lý đó là đúng. Và để họ thay đổi niềm tin, thì phải có thật nhiều, thật nhiều người đến nói rằng họ không bất lực. Cuộc sống đã cho họ quá đủ trải nghiệm rồi nên họ mới thành ra như vậy. Giờ muốn họ thực sự suy nghĩ điều ngược lại thì cần cho họ những trải nghiệm mới nhiều gấp đôi, gấp ba. Chỉ có những người thật hiểu họ mới có thể làm được điều đó. Không cất lên tiếng nói là đang tiếp tục làm hại họ.

Ví dụ

Để dễ hiểu hơn mình sẽ so sánh BLHĐ với nỗi sợ bình thường, đồng thời cũng sẽ ví dụ về các niềm tin thứ cấp do niềm tin “tôi bất lực” gây ra.

Ví dụ 1: Một con cáo muốn trèo lên hái nho. Nho quá cao, con cáo bất lực nên bỏ đi, cũng không còn thèm nữa. Nhưng nếu lần sau nó đi qua nơi nào đó có nho thấp hơn thì nó vẫn lấy ăn bình thường.

Nhưng nếu có một ma thuật nào đó khiến cho nó không có cách gì lấy nho được, từ lần này đến lần khác, thì nó sẽ hình thành một niềm tin là nó với nho sẽ không bao giờ đến được với nhau. Lúc đó, dù có dâng nho đến tận miệng nó vẫn thờ ơ không quan tâm, mặc dù thực ra nó vẫn muốn biết nho có vị gì. Lúc đó nó có thể đưa ra những lý lẽ như là nho còn xanh lắm, cáo mà ăn nho sẽ bị tiêu chảy, v.v.

Ví dụ 2: một người da đen bị đánh quá nhiều đến mức cảm thấy việc bị đánh là hiển nhiên. Bạn đến nói với họ là chuyện đó là không ổn thì họ thờ ơ không quan tâm. Bạn cố giúp họ trốn thoát thì họ gắt lên:

Tao là thằng da đen. Da đen thì tất nhiên là bị ăn đòn. Cái này là quy luật của tự nhiên. Mày đừng có động vào. Tao méc ông chủ bây giờ.

Rồi sau đó họ lại nhẹ giọng:

Nghe này, tao biết là mày rất lo cho tao. Nhưng mày cứ thử ngẫm nghĩ mà xem, chẳng phải nhờ có nô lệ mà mọi người có một cuộc sống sung túc đó sao? Tao chỉ đang làm tròn bổn phận của một đứa da đen thôi. Bị ăn đòn là lẽ tất nhiên mà.

Bạn phản đối thì họ nói tiếp:

Có những thứ phải có nhiều trải nghiệm thì mới hiểu được, chứ giải thích thì khó lắm. Mày đừng nghĩ gì thêm về chuyện này nữa, chấp nhận được rằng đây là quy luật tự nhiên thì lòng mày sẽ nhẹ nhàng hơn. Hay mày đi kiếm khóa tu thiền nào đó để hiểu lẽ vô thường đi. Tao ổn với việc này, hãy lo cho thân của mày đi.

Ở ví dụ đầu là việc con cáo đưa ra các lý do tại chỗ để lý giải cho việc nó không ăn nho. Ở ví dụ hai là anh da đen đã xây dựng một thế giới quan cho phù hợp với niềm tin rằng mình sẽ không bao giờ chạy thoát. Thế giới quan đó chứa đựng những niềm tin thứ cấp do niềm tin “tôi bất lực” gây ra.

Ở cả hai trường hợp, họ có sự bình tĩnh nhất định khi đưa ra lý do cho việc họ không làm một thứ tốt cho họ. Nhưng nó không che giấu được một sự thật là những nhu cầu cơ bản của họ chưa được đáp ứng. Sự an lạc, hạnh phúc hoặc chất lượng sống của họ không được đảm bảo.

Các quan niệm thứ cấp có thể có từ niềm tin “tôi bất lực”

Một số quan niệm ở đây có một nền tảng triết học sâu, và tôi cũng có thể sai khi kết luận chúng sai. Để khẳng định một quan niệm là sai cần phải hiểu được tại sao nó xuất hiện, và đề ra được một cơ sở lý thuyết để thay thế. Tối thiểu là như vậy, còn việc bản thân cơ sở đó có đúng không lại là một chuyện dài nữa. Nhưng việc kiểm tra từng giả định một của mình là quá sức với tôi. Tôi chỉ có thể nói là trong quan sát của tôi chúng sẽ làm hại cho họ.

  • Tâm lý 1: Bây giờ được đối xử tốt không có nghĩa sau này cũng như vậy. Phải luôn đảm bảo được sự vĩnh viễn. Phải chờ người khác đến để làm điểm tựa, còn không thì không bao giờ phát triển được. Khi được khuyên “hãy nghĩ cho người khác” thì người đang khuyên là người ích kỷ. Xã hội chỉ toàn người ích kỷ/lừa gạt.
  • Tâm lý 2: không nói thứ mình cần là gì ra, vì nói ra thì sự đáp ứng của người kia trở thành vô giá trị. Nếu tự chăm sóc cho bản thân thì sẽ gặp chuyện tệ hại. Phải luôn đặt người khác lên trên bản thân mình. Nếu không lo cho người khác thì không thể có sự quan tâm từ họ. Tồn tại để làm gì nếu không ai thấy được điều đó? Rác rưởi thì không cần phải chăm sóc bản thân làm gì. Cứ hễ có một thứ cần được quan tâm hơn thì những thứ còn lại đều là coi thường. Phải luôn có mặt 24/24 thì mới hết cô đơn được. Rất ghét bị đứng chung với người khác. Phần xấu xa của mình cũng đẹp. Chỉ có hai trạng thái hoặc là tốt hoặc là tệ; những cái trung gian là những cái giả dối. Vũ trụ không được hỗn loạn. Sai trái là phải giải quyết ngay.
  • Cảm xúc – cái đẹp: Chỉ có cảm xúc là đúng nhất. Cái đẹp xứng đáng để ta theo đuổi, kể cả khi nó mâu thuẫn với cái đúng và cái tốt. Cái đẹp/cái cốt yếu thì không nói thành lời được. Sự yêu thích không có lý do. Yêu không thể ép được. Cái cốt yếu không thể thấy được bằng mắt, chỉ thấy được bằng tim. Đã hết yêu thì không bao giờ có thể yêu lại lần nữa.
  • Tôn giáo: cứ dùng logic thì là nhị nguyên. Cứ dùng lý luận thì là hý luận. Nếu đã giác ngộ thì sẽ biết hết tất cả. Mọi thứ đều là sự sắp đặt của số phận.
  • Nhân quyền – trợ giúp: sự can thiệp là luôn không tôn trọng quyền tự quyết. Một khi một người không muốn thay đổi thì ta không còn có thể làm gì được nữa. Chỉ có thể chờ một sự kiện bên ngoài tác động để họ tự nhận ra. Nếu ai nghĩ là can thiệp được thì chỉ là hoang tưởng. Nghe tiếng cầu xin của người khác nhưng tự nhủ mình không thể làm gì được.
  • Khác: thứ bỏ đi thì không đáng tốn thời gian để tìm hiểu nó kỹ hơn. Thương gia/chính trị gia/nhà báo/nhà giáo/bác sỹ/cộng sản/tư bản/cánh tả/cánh hữu thối nát. Ở Việt Nam chỉ lãng phí tài năng.

Phần tâm lý 2 là những quan niệm mà tôi quan sát thấy ở một người bạn của mình. Bạn ấy cho phép tôi sử dụng những niềm tin này, nhưng phải tách riêng ra, không được trộn lẫn với niềm tin của những người khác.

👉 Xem thêm: Giải quyết nhiều hiểu lầm, ngộ nhận và niềm tin sai phổ biến, một lần cho mãi mãi

Mối quan hệ giữa người có SBLHĐ và những người quanh họ

Venn

Lưu ý là “người làm trong lĩnh vực chuyên môn” chỉ là cách diễn đạt để cho vào biểu đồ cho gọn. Thực chất với mỗi lĩnh vực khác nhau sẽ có một cách nói chính xác hơn. Ví dụ như có lẽ những ai được đào tạo tâm lý học bài bản sẽ thấy ngay những niềm tin được liệt kê ở phần tâm lý là có vấn đề. Nghĩa là không thể nói rằng người có niềm tin sai là một tập con của người làm trong lĩnh vực tâm lý được. Tuy nhiên ở những lĩnh vực khác thì những quan điểm như vậy lại có sự hợp lý nhất định, và chỉ sai khi kết hợp với BLHĐ. Những người không có BLHĐ, nếu chưa có trải nghiệm với hiện tượng này, sẽ không hiểu và không chấp nhận quan niệm đó là sai, hoặc đồng ý là sẽ sai nhưng cũng không cảm thấy quan trọng để làm khác. Nói cách khác, họ đang dung dưỡng BLHĐ ở bạn mình mà không hề hay biết.

FAQ

Theo tôi có một vài mức độ của việc tin rằng mình không thể làm được:

  • Tự ti: Không dám làm vì sợ người khác đánh giá, chứ không phải vì nghĩ mình không làm được
  • Lực bất tòng tâm: Không có cách nào để đạt được nên đành chịu, nhưng nếu có một cơ hội để thử thì vẫn thử
  • Bất lực tập nhiễm: Có phản xạ từ bỏ mỗi lần nghĩ đến việc thay đổi, không có động lực để thay đổi
  • Bất lực học được: Xây dựng một thế giới quan mới để phù hợp với niềm tin mới, có động lực để không thay đổi

Hỏi: Nếu như trong ví dụ con chó đã nhận ra dù bị giật điện nhẹ nhưng ở trong lồng vẫn có lợi gì đó to lớn hơn thì sao? Ta hoàn toàn có thể nói là nó không bị tâm lý đám đông chi phối.

Trả lời: Thật ra thì trong cuộc sống luôn có lúc phải đánh đổi. Có những lúc ta phải chấp nhận ở lại với nỗi đau để đạt được một điều gì đó quan trọng hơn (điển hình nhất là việc mải làm quên ăn quên ngủ). Tôi nghĩ có lẽ sự khác biệt giữa người có BLHĐ và người lựa chọn đánh đổi là lý do họ đưa ra có hợp lý không. Nó có chứa mâu thuẫn nào không? Họ đã suy nghĩ gì về một cuộc sống không có nỗi đau đó không? Họ có nghĩ rằng việc chấm dứt nó là chuyện hoang đường không? Liệu điều quan trọng đó có thể đạt được mà không cần phải chịu đau hay không? Và nếu quả thực không có cách nào tránh, thì họ có đồng ý để người khác chia sẻ với họ nỗi đau này không?

Theo tôi là không. Không thiếu gì những người hoàn toàn khỏe mạnh nhưng vẫn tin rằng mình bất lực với một việc gì đó. Đây chỉ đơn thuần là vấn đề về niềm tin mà thôi. Nó không khác gì việc Newton thấy táo rơi và lý giải nó bằng thuyết hấp dẫn vậy. Newton đã quy nạp những gì ông thấy thành một quy luật bất biến của cuộc sống, và hình thành một lý thuyết để giải thích quy luật đó.

Tất nhiên không loại trừ việc người có niềm tin rằng mình bất lực cũng có thêm các bệnh tâm lý khác.

Bên cạnh cách dịch “bất lực học được” thì còn một cách dịch khác là “bất lực tập nhiễm”. Qua khảo sát thì đa số mọi người thích dịch là “bất lực tập nhiễm” hơn (250 người chọn so với 46). Điều này có cái lý của nó, vì thí nghiệm này là sự cải tiến từ thí nghiệm điều kiện hóa của Pavlov. Tuy nhiên, gọi đây chỉ là sự điều kiện hóa (tức tập nhiễm) là chưa đủ, vì sự điều kiện hóa không nhất thiết hình thành niềm tin, và phải có được thông qua trải nghiệm trực tiếp. Trong khi việc học (learning) rộng hơn sự điều kiện hóa, bao gồm việc quan sát – phân tích – ghi nhớ – hình thành niềm tin, thậm chí là kiểm tra lại niềm tin. Một chị da vàng hoàn toàn không bị đánh như anh da đen, nhưng chứng kiến việc anh ấy sau bao nhiêu lần trốn cũng không thoát được cũng hoàn toàn có thể đi đến cùng một kết luận với anh. Nó không khác gì việc Newton thấy táo rơi và lý giải nó bằng thuyết hấp dẫn vậy. Newton đã quy nạp những gì ông thấy thành một quy luật bất biến của cuộc sống, và hình thành một lý thuyết để giải thích quy luật đó.

Khi nạn nhân đã hình thành nên một lý thuyết như vậy, thì từ việc họ không có động lực để thay đổi sẽ trở thành có động lực để không thay đổi. Thậm chí có thể nói trong sự bất lực họ vẫn có sự lạc quan (dù có thể sự lạc quan đó có phần méo mó). Một người chỉ tập nhiễm thì không có sự lạc quan đó.

Nói cách khác, nếu khái niệm ta cần dịch là “conditioned helplessness”, thì dịch là “bất lực tập nhiễm” là chính xác. Hơn nữa, đối ngược với “learned helplessness” là “learned optimism”. Nếu dịch là “sự lạc quan tập nhiễm” thì nghe không hợp lý lắm?

Điều kiện tiên quyết để hành vi được điều kiện hóa (chảy nước miếng) xảy ra thì phải có kích thích được điều kiện hóa (rung chuông) xảy ra trước đó. Nhưng ở trường hợp này kể cả khi không có kích thích nào thì niềm tin vẫn có thể được kích hoạt. Giả sử rằng BLHĐ chỉ là phản xạ có điều kiện, vậy thì tương ứng với mỗi trạng thái của thí nghiệm Pavlov ta sẽ ghép BLHĐ vào thế nào?

Unconditioned stimulus

Cách dịch phổ biến khái niệm “learned helplessness” trong giới tâm lý học hiện nay có lẽ là “bất lực học được”. Tuy nhiên với nhiều người cách dịch này có hai vấn đề sau:

  • Từ “học được” nghe như “có thể học được” (learnable), hơn là “do học mà có được” (learned). Họ cảm thấy từ này cứ như là dịch bằng máy.
  • Từ “bất lực” đã bị đổ nghĩa rất chặt là yếu sinh lý rồi. (Bản thân từ “yếu sinh lý” cũng là một uyển ngữ rồi. Thuật ngữ chính xác có lẽ phải là “rối loạn cương”?)

Đây là một số lựa chọn khác do mọi người đề xuất:

  • “Learned”: tự luyện, tập tính, tập nhiễm, tập đắc, thụ đắc, huân tập
  • “Helplessness”: vô vọng, buông xuôi, cam phận, cam chịu, vô phương, vô năng, vô lực (tiếng Nhật), thất trợ (tiếng Trung)

Xin được gạch bỏ hai từ “tập nhiễm” và “tập tính”. Lý do xin xem ở trên.

Tôi nghĩ những từ như “vô vọng”, “buông xuôi”, “cam phận”, “cam chịu”, “bất lực” có lẽ là dễ hiểu và quen thuộc. Tôi nghĩ nếu dịch là cam phận là rất đạt, nó bao gồm cả sự học được ở trong đó.

Tuy nhiên tôi thấy cách dịch “bất lực học được” cũng cho tôi những lợi ích khác. Thứ nhất, nó đồng nhất với tiếng Anh. Chữ “học được” khi được đứng một cách tường minh cũng sẽ khác với khi ngầm ẩn trong “cam phận”. Thứ hai, cho dù chọn cách dịch gì đi chăng nữa, thì trước sau gì cũng sẽ phải giải thích khái niệm này, chứ không phải mỗi nêu ra là xong. Nếu khái niệm nào cũng chỉ cần nghe qua là hiểu thì cần gì phải đi học nữa? Mà nếu đằng nào cũng phải giải thích, thì tại sao không chọn luôn từ “học được”? Vừa bổ sung từ mới (và cả cách dùng từ mới) cho tiếng Việt, vừa không phải dùng từ Hán Việt. (Tham khảo quan điểm của dịch giả Nguyễn Đình Thắng, trích ở cuốn Những tìm sâu triết học của Wittgenstein bản tiếng Việt.)

1

Về việc phải làm sao, đây chính là thứ dự án muốn xây dựng. Xin xem chi tiết ở bài Cách tiếp cận người có sự bất lực học được.

Về việc ai cho ta quyền tác động khi họ không muốn, thì thật ra chúng ta vẫn làm điều đó hằng ngày với nhau. Ta không muốn uống nước ngọt, nhưng vẫn bị quảng cáo bủa vây. Thậm chí chúng còn làm ta muốn uống mới khổ. Tác động và thay đổi nhau là điều xây dựng nên một xã hội. Nên vấn đề không phải là ta có quyền thay đổi niềm tin của họ hay không, mà là ta có thời gian và động lực để làm cùng nhau hay không.

Go_board

Bản kế hoạch chiến lược dự án Quả Cầu

Tầm nhìn

Mỗi người đều sẽ có tinh thần phản tư với mọi quan điểm của mình, trân trọng người khác tuyệt đối, tò mò với điều khiến mình sợ hãi, và dũng cảm cắt đứt điều gây hại. Những người quả quyết rằng mình hoàn toàn không thể thay đổi được sự bất lực của mình sẽ thay đổi niềm tin đó.

Dự án gọi những quan điểm sau là tinh thần Quả Cầu:

  • Dám đi tìm bằng chứng để phủ định niềm tin của mình
  • Dám lựa chọn làm điều tốt nhất cho người khác
  • Dám tìm hiểu. Dám đối diện nỗi sợ. Dám đi đến cùng
  • Dám yên tâm rằng rồi mọi chuyện nhất định sẽ trở nên tốt đẹp

Sứ mệnh

Giai đoạn 1: Xây dựng một con đường để mọi người cùng hợp lực xóa bỏ sự bất lực học được của bạn mình mà không quá gian lao

Giai đoạn 2: Xóa bỏ nhiều hiểu lầm, ngộ nhận và niềm tin sai phổ biến trong xã hội

Giai đoạn 3: Tìm hiểu được cơ chế của sự hiểu lầm nhau. Tại sao ý định tốt lại khiến cho người khác hiểu sai? Tại sao sự khoan dung lại trở thành đổ lỗi trong mắt người khác?

Chiến lược

Chiến lược cho giai đoạn 1

  • Vận hành thành công một nhóm tình nguyện viên có động lực giúp đỡ một người gây ra bạo hành tinh thần nhận ra được việc làm của mình là không nên
  • Phổ biến được khái niệm sự bất lực học được với mọi người

👉 Đọc thêm: Rào cản và giải pháp để tiếp cận người có sự bất lực học được

Chiến lược cho giai đoạn 2

👉 Đọc thêm: Giải quyết nhiều nhầm lẫn, ngộ nhận và niềm tin sai phổ biến, một lần cho mãi mãi

Chiến lược cho giai đoạn 3

Hiểu được bản chất của sự chú ý, ghi nhớ và biến đổi nghĩa của từ

Phân tích điểm mạnh, điểm yếu (SWOT)

Điểm mạnh

  • Dự án dựa trên ít nhất là 6 lĩnh vực và 25 chuyên ngành khác nhau
  • Các ý tưởng đã được công nhận là xác đáng và độc đáo từ những người có uy tín trong lĩnh vực chuyên môn
  • Đã lên đầu Google một số từ khóa

Điểm yếu

  • Chưa đo lường được giá trị của dự án trong mắt mọi người
  • Chưa tìm được cách để mọi người có động lực chia sẻ mạnh hơn (không biết phải làm video sao cho hấp dẫn)
  • Các lĩnh vực cần nghiên cứu là quá quá nhiều
  • Chưa tìm ra được phương án để dự án tự nuôi sống chính mình

Cơ hội

  • Nhiều người bày tỏ sự ngưỡng mộ với dự án, bao gồm những người có nhiều người biết đến trong lĩnh vực chuyên môn của họ

Nguy cơ

  • Sự bất lực học được tuy giải thích ra sẽ thấy gần gũi, nhưng khái niệm còn quá mới mẻ với mọi người
  • Để giải quyết được nó đòi hỏi sự can thiệp từ người ngoài. Điều này đi ngược lại nguyên tắc của nhiều người
  • Các bài viết cần đầu tư thời gian đọc, nên người đọc sẽ chỉ đọc khi thấy được sự có ích của nó cho việc hoàn thành những thứ đang choán lấy đầu óc của họ mỗi ngày
  • Vì là một dự án thay đổi niềm tin sai ở những lĩnh vực người được xem là “tinh hoa” trong xã hội (nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, phật tử, v.v.), nên chắc chắn sẽ bị phản ứng mạnh mẽ. Người đọc sẽ luôn đặt ra những vấn đề mà bài viết đã trả lời đầy đủ.

Chỉ số đầu vào

Mục tiêu đo lường được (SMARTS)

Specific – Measurable – Achievable – Relevant – Timed – Supported

Trong vòng hai tháng tới (5/10 – 5/12):

  • Tìm được một nguồn tài trợ cho một năm tiếp theo
  • Tìm hiểu được cách các nhân viên công tác xã hội lên kế hoạch tiếp cận, quản lý ca, xây dựng nhóm, huy động nguồn lực và truyền thông, vận động thế nào, từ đó áp dụng thành công cho một nhóm tình nguyện viên
  • Hợp tác được với một bạn có chuyên môn trong lĩnh vực nghệ thuật (mỹ thuật, thời trang, văn học, nhiếp ảnh), hoặc những người làm trong các ngành liên quan tới giác quan, (F&B, mùi hương, nội thất)

Tuy nhiên phần thời gian này chỉ mang tính chất tham khảo, vì khả năng cao là sẽ bị lố thời gian. Có hẳn một định luật dành cho nó:

Định luật Hofstadter: Tất cả mọi thứ sẽ tốn thời gian hơn bạn nghĩ, kể cả khi bạn đã tính đến định luật Hofstadter

Xem thêm: What is the term for actual delivery time will be varied by 4 times from estimation?

incantation-fire

Tuyển tình nguyện viên

Có lẽ thứ mình muốn bạn làm nhất chỉ đơn giản là suy nghĩ về những tinh thần sau (mà mình gọi là tinh thần Quả Cầu):

  • Dám biết. Dám đối diện nỗi sợ. Dám đi đến cùng
  • Dám lựa chọn điều tốt nhất cho người khác
  • Dám đi tìm bằng chứng để phủ định niềm tin của mình
  • Dám yên tâm rằng rồi mọi chuyện nhất định sẽ trở nên tốt đẹp

Chỉ cần bạn cảm thấy việc đọc blog và suy ngẫm về những gì nó nói là xứng đáng với thời gian của bạn là quý lắm rồi, mình không đòi hỏi gì thêm. Nếu muốn giúp nhiều hơn, bạn có thể tham gia làm người đồng hành cùng hợp lực xóa bỏ sự bất lực của mọi người.

Ngoài ra, đây là bản liệt kê chi tiết các công việc mình cần người phụ:

Chức danhYêu cầuNhiệm vụThời gian đòi hỏiSố lượng TNV cần đến
TNV tuyển dụngMuốn hợp lực xóa bỏ sự bất lực của mọi người
  • Tìm những bạn muốn đồng hành
  • Giải đáp thắc mắc của họ nếu có
2h/tuầnKhông giới hạn
TNV truyền thông 
  • Chia sẻ các bài viết trên các nhóm, diễn đàn
  • Viết cảm nhận theo ý của riêng bạn
  • Quản lý page
2h/tuần  Không giới hạn
Trợ lý nghiên cứuCó hiểu biết về một trong các ngành sau: tâm lý học, công tác xã hội, triết học, ngôn ngữ học, các ngành xã hội, các ngành nghệ thuật, các ngành kinh doanh liên quan đến kích thích các giác quan Rảnh thì làmKhông giới hạn
TNV marketing Quản lý Google Analytics, Google Search Console, Facebook Analytics, SEORảnh thì làm1
TNV lập trình Viết phần mềm tạo URL từ một bảng SQLRảnh thì làm1

Nếu bạn quan tâm vui lòng trả lời giúp mình các câu hỏi sau:

  • Vị trí tình nguyện nào bạn quan tâm?
  • Tại sao bạn lại quan tâm đến việc giúp đỡ Quả Cầu?
  • Bạn học chuyên ngành gì? Công việc hưởng lương nào bạn đã làm?
  • Bạn đã từng tình nguyện trước đây chưa? Vui lòng liệt kê các tổ chức và công việc bạn đã làm?
  • Khi nào bạn muốn bắt đầu?
  • Bạn có thể làm bao nhiêu giờ một tuần?
  • Bạn có muốn nói thêm gì không?

Mọi chi tiết xin liên hệ Facebook Quả Cầu, hoặc email lyminhnhat911@gmail.com.

Chúc bạn một ngày vui vẻ.

incantation-thunder

Dịch vụ

Mình nhận tất cả những công việc các bạn muốn giao cho mình, để các bạn có thời gian rảnh rỗi đọc bài. Có như vậy thì mục tiêu Giải quyết nhiều nhầm lẫn phổ biến, một lần cho mãi mãi mới hoàn thành được. Mọi chi tiết xin liên hệ Facebook Quả Cầu, hoặc email lyminhnhat911@gmail.com.

Đây là CV của mình:

Học thuật

  • Triết học: Đạo giáo, Phật giáo, mỹ học, nhận thức luận, hậu hiện đại luận, lãng mạn luận, triết học trong toán học
  • Tâm lý học: tâm lý học nhận thức, tâm lý học xã hội, cảm xúc, tâm lý học trị liệu
  • Ngôn ngữ học: ngôn ngữ học tri nhận, thi pháp học, ngữ nghĩa học, cú pháp học, âm vị học
  • Toán và khoa học: hình học xạ ảnh, nhóm và biểu diễn, hệ vận động và phức tạp, giải tích hàm điều hòa, lý thuyết phức, lịch sử toán, lý thuyết thông tin
  • Lĩnh vực khác: công tác xã hội, truyền thông xã hội, lý thuyết dịch, phê bình văn học, giao tiếp học, giao tiếp liên nhân, rhetoric & composition
  • Y học: viêm da dị ứng

Kỹ năng

Công nghệ thông tin

  • Lập trình: AutoHotKey, Regex, bash, SQL, JavaScript, PowerShell, sed/grep/awk, Python
  • Mạng – quản trị hệ thống: Wireshark, cURL
  • Quản trị web: lập trình WordPress, DirectAdmin, WinSCP
  • Android: Tasker

Khác

  • Marketing: Google Analytics, Google Tag Manager, Mouseflow, Facebook Bussiness
  • Thiết kế – xuất bản: LaTeX, Word, Illustrator, Paint.NET, Inkscape, Scribus, ImageMagick
  • Xử lý PDF: jPdfBookmarks, Ghotscript
  • Sản xuất video: Movavi, Audacity, VLC
  • Làm việc hiệu quả: OneNote, Google Keep (quản trị viên subreddit r/GoogleKeep), ManicTime, Trello, RescueTime
  • Ngôn ngữ: Tiếng Việt, Tiếng Anh (TOELF: 90, GRE: 306), Tiếng Trung (sơ cấp)
  • Kỹ năng khác: quản lý dự án, quản lý kiến thức, vận trù học
  • Sở thích: StarCraft, cờ vây, trượt ván, beatbox, võ thuật

Giáo dục

Cử nhân khoa học, chuyên ngành: Vật lý lý thuyết
Hệ cử nhân tài năng, Trường Đại học KHTN TP.HCM, ‘10 – ‘14
Giải thưởng: giải ba đồng đội Olympic Sinh viên Vật lý Quốc gia (2011)

Cộng tác

H2Q Art, 2019
Vị trí: truyền thông cho vở múa đương đại Đa Thức

Nhã Nam, 2017
Vị trí: biên tập cuốn sách Nếu Thì

Nếu thì

VTC, 2016
Vị trí: biên tập bản tin thời sự 19h

Dự án Vietnam Book Drive, 2014
Vị trí: quản trị web

5752277-CHJNVXHN-7

Thử xây dựng lại Đạo giáo từ khoa học hiện đại

Năm mầu khiến người mù mắt.
Năm giọng khiến người điếc tai.
Năm mùi khiến người tê lưỡi.
Sải ngựa săn bắn,
Khiến lòng người hoá cuồng.
(Lão Tử, Đạo Đức Kinh)

Một trong những lý do quan trọng để tôi làm dự án Quả Cầu này là để làm rõ những quan điểm của Đạo giáo (và cả Phật giáo) theo kết quả khoa học.

Một mặt, tôi thấy các kết luận của Đạo giáo như đoạn trích phía trên đều hợp lý và hay. Nhưng mặt khác, có vẻ như tiềm tàng trong đó có gì đó kiêu kiêu và ngụy biện. Nhiều người dùng những chỉ trích “xưa như Trái đất” để cho rằng khoa học không thể với tới thứ họ thấy, và điều đó làm họ không thấy được khoa học hiện nay đã làm được những gì và đi được những đâu (the state of the art of science). Sau mấy trăm nay như vậy mà vẫn cho rằng tư duy lý tính vẫn dậm chân tại chỗ thì tài thật. Trang Tử mà nghe được chắc phá ra cười vì họ không thấy rằng trong cái này đã có cái kia, cái này đi đến cùng sẽ hóa thành cái kia. Chỉ cần tinh ý một chút sẽ thấy những gì họ nói đều dựa trên những ý niệm khoa học đã nhìn ra từ lâu.

Nhưng làm sao lại có thể trách họ được, khi “phe” khoa học thậm chí còn chẳng trình ra cho họ thứ họ cần thấy? Rõ ràng, “phe” Đạo giáo vẫn có cái lý của họ, và với trình bày kiến thức như hiện nay, thì không thể trách họ cho rằng tư duy khoa học là vô ích. Làm sao lại có thể nói là họ kiêu kiêu và ngụy biện, khi mục đích của Đạo giáo là để hết kiêu kiêu và ngụy biện?

Tức là cả hai bên nhìn nhau, khó chịu với nhau, nhưng đều không thể chỉ ra được bên kia sai ở đâu. Họ càng tìm ra lỗi sai, thì lỗi sai đó đều biến đi thành một hình thù khác, một lối diễn đạt khác. Cứ như thế mà luẩn quẩn không tới đâu. Thứ duy nhất còn đọng lại là một sự không thỏa mãn không thể giải tỏa được.

Khi tôi nói là dự án này làm rõ những quan điểm của Đạo giáo theo kết quả khoa học, có phải ý tôi là khoa học đã đủ khả năng để giải thích được toàn bộ? Tôi xin được phép nói là có. Tuy nhiên, để có thể giải thích một cách triệt để và thỏa mãn cả hai bên, thì cần phải chú ý vào những lĩnh vực mà thị trường sách phổ biến kiến thức khoa học hiện nay chưa chú trọng để giới thiệu. Mà nếu thị trường đó đại diện cho những gì người trong ngành muốn người ngoài ngành biết, thì nó cũng có thể xem như những gì người làm khoa học nghĩ về những gì họ đang làm. Nói cách khác, chính những người làm về nó cũng cần thay đổi tư duy của mình. Còn nếu không, thì dù có thêm vô số những cuộc “đối thoại Đông – Tây” nữa, tôi nghĩ cũng sẽ không đi được tới đâu cả. Phải nhấn mạnh đến sự ghi nhớ, chú ý, và biến đổi nghĩa của từ mới mong tìm được một đột phá nào đó.

Đây là những bài viết thể hiện những tìm tòi của tôi để đi tới đột phá đó:

Rất mong nhận được sự quan tâm, nhận xét, giúp đỡ của mọi người.

GB. An art student paints a picture for a school  exhibition. 1961.

Bản ngã là gì nếu không phải là sự chú ý?

Ở đây tôi xem hai khái niệm “cái tôi” với “bản ngã” là một. “Bản ngã” (self) thì chính xác hơn, nhưng mọi người hay dùng từ “cái tôi” (ego) hơn. Nhưng vậy cũng hay. Khi dùng từ “bản ngã” nghĩa là tôi đang bàn luận nhiều hơn về bản chất của ý thức (thiên về triết học). Còn khi dùng từ “cái tôi” nghĩa là tôi đang bàn nhiều hơn về cách hiểu thông thường của mọi người về mặt tâm lý (folk psychology).

Do chưa đọc nhiều về Freud, Jung hay Lacan, nên tôi không dám lạm bàn các khái niệm trong đó.

Trong nhiều cuộc tranh luận, đặc biệt là ở các cuộc tranh luận lý giải tại sao các cuộc tranh luận thường chẳng đi tới đâu, thường mọi người sẽ dùng đến khái niệm “cái tôi” như là nguyên nhân của vấn đề. Ví dụ, như với status sau đây của anh Đỗ Hữu Chí, một người có tiếng trong giới họa sỹ truyện tranh, thì giải pháp cho mọi u mê lầm lạc là:

Tôi không thấy sự hữu ích khi sử dụng khái niệm “cái tôi” khi phân tích các vấn đề như vậy.

1

(a) Tôi phản đối quan điểm rằng cái tôi là thứ ám ảnh nhất của một con người. Tôi cho rằng với những ai biết suy nghĩ cho người khác thì điều ngược lại mới đúng: chẳng ai muốn mình có cái tôi cả. Nếu một người nhìn thấy họ có cái tôi, thì họ sẽ là những người hăng hái nhất đi tiêu diệt nó, chứ không đợi có người khác nói giùm họ. Nếu họ thấy mình đang áp đặt người khác, tự họ sẽ rút lại lời nói và thấy xấu hổ. Nên nếu khi có một vấn đề xảy ra và ta nói rằng đó là do cái tôi của họ quá lớn, họ sẽ thấy bối rối. Cái tôi đã bị giết rồi, sao giờ nó lại ở đây?

(b) Status nói rằng một người nào đó (tạm gọi là A) đánh giá tên sát nhân là xấu chứng tỏ A còn nhiều cái tôi, nên mới không trút bỏ được gánh nặng đánh giá. Chứ nếu không thì đã nhận ra hắn cũng đâu khác gì một cơn bão giết chết nhiều người. Nhưng bản thân tác giả (tức anh Chí) cũng đòi loại bỏ cái tôi ra khỏi đời sống, giống như người A đòi loại bỏ tên sát nhân vậy. Còn nếu tác giả đã chấp nhận rằng cái tôi cũng như một cơn bão, một cơn mưa, thì chỉ cần nói theo kiểu: “cái tôi làm ta có gánh nặng. Nó cũng là chuyện bình thường. Nhưng nếu cần hết gánh nặng thì phải nhận ra cái tôi là không có thực, vậy thôi”

(c) Giả sử có một cặp vợ chồng cãi nhau vì “cái tôi” của họ. Vậy thì cách giải quyết trong từng vấn đề cụ thể (tiền bạc, nuôi con, gia đình họ hàng hai bên) thế nào? Nếu một giải pháp làm hài lòng mọi bên được tìm ra, thì nhìn vào giải pháp đó ta cũng không thấy sự cần thiết của khái niệm “cái tôi”. Còn nếu còn phải cần dùng đến khái niệm đó, nói rằng “cái tôi của anh lớn, cái tôi của cô lớn”, thì có nghĩa là họ vẫn đang bế tắc.

(d) Từ các ý phía trên, tôi nghĩ nói rằng một người có cái tôi giống như bắt họ phải nhận một tội lỗi không biết từ đâu chui ra, một tội lỗi họ đã rất cố gắng để không phạm phải, một tội lỗi ngay cả quan tòa cũng phạm phải mà còn kết án ai, và một tội lỗi lỡ phạm vào rồi thì cũng không ai biết cách nào để khắc phục hậu quả vậy.

2

(a) Rõ ràng, nếu nhận ra trên đời này không có cái tôi nào, nếu nhận ra sự vô ích của nó, thì khái niệm “cái tôi” đã được cáo chung trong trí nhớ anh ấy rồi, và các cuộc bàn luận về sự cáo chung của nó cũng sẽ biến mất.

(b) Và nếu “cái tôi” đã được hiểu rõ rồi, nghĩa là ta đã có được cơ sở lý thuyết của nó. Giả sử bản chất của “cái tôi” là X, vậy tại sao ta không dùng thẳng X cho những bàn luận của mình, mà phải lòng vòng qua khái niệm “cái tôi”?

3

(a) Vậy X là gì? Khi anh ấy nói rằng đã hiểu rõ nó, anh ấy hiểu như thế nào?

Hiểu rằng các cá thể xung quanh ta, và chính bản thân ta nữa, hành xử như cách mà chúng ta đang hành xử, một cách hoàn toàn tự động, như những cỗ máy được lập trình sẵn, trong một ảo giác rằng mình đang có tự do lựa chọn, là một trong những hiểu biết căn bản trên con đường tìm hiểu tâm trí. Hiểu biết này giúp ta gỡ bỏ khá nhiều gánh nặng.

Tôi xin mạn phép giới thiệu anh ấy bài viết này, không biết anh ấy có thấy tương đồng không: What is the self if not that which pays attention? | Aeon Essays

Cái mà ta gọi là bản ngã, tôi xem nó là một tập hợp các mối quan tâm kết hợp với nhau, vốn không phải là một mối quan tâm đơn lẻ hoặc là tổng cơ học của từng mối quan tâm đơn lẻ. Nói cách khác, không phải việc bạn thích ăn mỳ udon, yêu thơ ca và hoa lily sẽ tạo nên bản ngã của bạn, mà nó là sự kết hợp giữa các mối quan tâm đó và các mối quan tâm khác nữa, tất cả sẽ cùng làm việc với nhau để định hướng hành vi của bạn.

Cụ thể hơn, một nhóm các mối quan tâm sẽ trở thành bản ngã ngay vào lúc nó thể hiện sự kiểm soát đối với các mối quan tâm khác. Nhu cầu kiểm soát đến từ việc các mối quan tâm cạnh tranh với nhau về nguồn tài nguyên chung. Giải pháp cho sự cạnh tranh này chính là sự chú ý. Thế nên theo tôi, vào thời điểm ta tiến hành quá trình chú ý, hoặc vào lúc quá trình chú ý ưu tiên mối quan tâm này hơn mối quan tâm khác, bản ngã trở nên hữu hình. Điều này sẽ chỉ xảy ra nếu ta có nhiều mối quan tâm khác nhau, và hai trong số chúng mâu thuẫn nhau. Vào ngay thời điểm sự chú ý bắt tay giải quyết mâu thuẫn này, bản ngã hình thành.

(b) Nên thay vì dùng khái niệm “cái tôi”, tôi nghĩ dùng khái niệm “sự chú ý” sẽ hợp lý hơn. Với một cơ sở lý thuyết mới này, ta có thể xây dựng lại những khái niệm liên quan đến “cái tôi”, vốn đã là một cơ sở lý thuyết rất tốt được nhiều người sử dụng, nhưng vẫn chưa đủ hữu ích để hướng dẫn người bị “kết án” bởi một “tội lỗi” họ đã cố gắng hết sức để không phạm vào nó. Ví dụ, thay vì dùng khái niệm “sự tham lam”, tôi sẽ thay bằng:

Sự chăm chú giúp người khác, nhưng lòng tốt đó đã bị quên quá lâu hoặc bỏ qua để sự giúp đỡ đó hiệu quả hơn, khiến cho người được tiếp nhận không nhận ra được lòng tốt đó và chỉ thấy sự đòi hỏi

Lý do người cho không nhận ra là mình quên, và người nhận quên rằng mình cần phải nhận ra là vì cả hai đang bị quá tải. Lý do họ bị quá tải là vì họ còn đang bận chú ý đến một cái khác.

Đúng là miêu tả như thế này thì dài, nhưng nó không phải là một bản án từ trời rơi xuống đầu họ. Với những khái niệm khác (“nỗi giận dữ”, “lòng căm hận”, “sự ức chế”, “lòng ngưỡng mộ”, “sự kỳ vọng”, “niềm tuyệt vọng”) cũng tương tự.

4

(a) Nếu nhận ra bản chất của cái tôi chính là sự chú ý, thì ngay lập tức mong muốn của ta để loại bỏ nó sẽ không còn nữa. Ta sẽ thấy cái tôi là một điều tự nhiên đến, tự nhiên đi, vì bản thân sự chú ý là một điều luôn gắn liền với mọi hoạt động của đời sống. Còn nếu không, việc sử dụng khái niệm “cái tôi” sẽ đánh lạc hướng bạn khỏi việc nhớ lại lý do tại sao bạn làm điều gì đó lúc đầu.

(b) Chắc ai cũng từng trải qua cái cảm giác đột nhiên thấy mình có thể tha thứ cho những sai lầm, thiếu sót của người khác. Cái khoảnh khắc ngộ ra đó, tôi cho rằng đó là khi bạn đã hiểu được rằng họ chỉ đang không để ý đến việc thứ họ muốn là để sự giúp đỡ của họ hiệu quả mà thôi. Tức là bạn đang chú ý vào quá trình chú ý của họ.

(c) Tương tự, nếu ta chú ý vào chính sự chú ý của ta, thì tự động tinh thần của ta sẽ thả lỏng, như thể một chiếc xe đang phóng rất nhanh đột nhiên được thả tay ga vậy. Tôi nghĩ đó chính là quán niệm của nhà Phật.

(d) Nói tóm lại, tôi cho rằng nếu vấn đề cái tôi bản chất chính là sự chú ý, thì cách để giải quyết vấn đề đó là chú ý vào sự chú ý.

5

Một câu hỏi tự nhiên cho việc này là “thế mối quan tâm (interest) là gì?” Về điểm này thì tôi có bài Duy vật lý dưới góc nhìn của vật lý và tâm lý học nhận thức để giải thích. Tôi nghĩ nếu những vấn đề này được giải quyết, thì câu hỏi bản chất của ý thức sẽ có thể dễ giải quyết hơn.

6

Trong một diễn biến khác, những năm qua tôi cũng đã tìm tòi để đề xuất một cách tiếp cận mới, thông qua dự án nghiên cứu về bản chất của “góc nhìn”. Người ta thường nói “luôn giữ cho góc nhìn của mình luôn tươi mới”, “nhìn vấn đề bằng nhiều góc nhìn khác nhau”, “đặt mình vào góc nhìn của người khác”, nhưng góc nhìn bản chất là gì thì vẫn còn mơ hồ. Chính vì mơ hồ như vậy, nên mới có chuyện nói thì dễ làm mới khó. Nghiên cứu của tôi tìm cách trả lời những câu hỏi như:

  • Bản chất của góc nhìn là gì?
  • Như thế nào thì gọi là có góc nhìn mới?
  • Bản chất của việc đặt mình vào góc nhìn của người khác là gì?
  • Tại sao hai người luôn bị bất đồng dù cả hai đều có ý tốt cho nhau?
  • v.v.

Câu chốt của nó là:

LẬT LẠI GIẢ ĐỊNH NGẦM= BIẾN ĐỔI NGHĨA CỦA TỪ= THAY ĐỔI GÓC NHÌN

Ưu điểm lớn nhất của lý thuyết này là tính dễ tưởng tượng. Tôi ưu tiên việc đề xuất một hình ảnh trực quan hơn sự chặt chẽ, vì bạn biết đấy, một bức tranh hơn ngàn lời nói. Với những ai đang kẹt trong vấn đề, thì họ cần nhiều trí tưởng tượng hơn là logic. Còn sau khi đã thoát khỏi vấn đề rồi, thì quay trở lại logic cũng không muộn.

Cả cái blog Quả Cầu này thật ra chỉ là phần ứng dụng của lý thuyết này mà thôi, là đỉnh ở phía trên của một tảng băng chìm. Bạn có thể đọc nó ở đây: A theory of perspective. Tuy nhiên, nó sẽ cần được viết lại thêm một lần nữa, và tôi cũng không đảm bảo là nó thực sự là một mô hình hợp lý đâu.

7

Nhưng dù vậy, nhờ có lý thuyết này mà tôi thôi trăn trở về việc Là dơi thì như thế nào? Là dơi hay là người thì cũng như nhau thôi, cũng là tổ hợp của các mối quan tâm. Mà các mối quan tâm này thì đều có thể giải thích bằng duy vật lý, thậm chí là có thể tưởng tượng ra mà không cần phải là dơi. Nhưng tôi cũng tự nhận mảng triết học của tôi khá yếu, nên có khi tôi chỉ đang nói bừa mà thôi. Hehe.

The blind leading the blind

Giải quyết nhiều hiểu lầm, ngộ nhận và niềm tin sai phổ biến, một lần cho mãi mãi

Một mục tiêu quan trọng để tôi khởi động dự án Quả Cầu này là để giải quyết những hiểu lầm phổ biến nhưng không ai biết cách xử lý, một lần cho mãi mãi.

Tôi không muốn bắt đầu bài viết này như thể mọi người đều yếu đuối này nọ, nhưng thực tế là có nhiều người có một quá khứ tổn thương. Để bảo vệ bản thân, họ phải dùng đến nhiều quan niệm khác nhau. Có thể đó chỉ là những phương châm sống họ tự nghĩ ra, có thể nó dựa trên một hệ thống triết lý nào đó (mà ở Việt Nam thì chủ yếu là Phật và Lão). Nhưng dù là quan điểm gì đi chăng nữa, nếu không cẩn thận, họ sẽ bị hiểu sai.

Khi họ hiểu sai, thì sự nguy hiểm không đến từ bản thân sự hiểu sai đó, mà đến từ việc cái sai đó không có cơ hội để sửa lại cho đúng. Qua thời gian, nếu những sự hiểu lầm đó không được sửa chữa, chúng sẽ được chồng vào thêm nhiều quan điểm mới, nhiều cách diễn đạt mới. Tất cả đều thấm sâu vào từng hơi thở của họ, và trở thành một thành trì vững chắc. Nếu bạn đủ mạnh để tìm ra được ý tưởng cội nguồn của thế giới quan của họ, thì dù chỉ mới hỏi là nó có thể bị sai, họ sẽ gào lên và nói bạn điên rồ. Nói thẳng ra, họ mất khả năng tin tưởng điều ngược lại, và bất cứ ai tin tưởng nó đều bị xếp hạng hoang đường. Nghĩa là, dù ban đầu nó chỉ là hiểu lầm, nhưng có một số trường hợp nó lại trở thành định kiến.

Có những người còn chủ động dấn thân vào sự hiểu sai đó, vì quả thực nguồn gốc của cái sai đó rất nhân văn. Xem thêm các bài liên quan đến Đạo giáo và cái đẹp trong blog này.

Để có thể khiến một người hết định kiến, thì cách tốt nhất là cần sự tác động của những người xung quanh. Nhưng người ở ngoài chỉ có thể can thiệp khi họ thấy rằng cái quan niệm đó thực sự là sai, và cái sai đó là nguy hiểm cho họ (người đang có định kiến). Nhưng khi mà một quan niệm có tới 50 cách diễn đạt khác nhau, thì nói thật, không ai sẽ có đủ thời gian và kiên nhẫn để đi tới cùng vấn đề. Trước một thực tế là ai cũng bận và nhiều việc, nếu nó không phải là một cái gì đó quá nghiêm trọng tới tính mạng, thì những người xung quanh có muốn giúp cũng thấy lúng túng, bế tắc. Nó giống như chúng ta sắp bước vào điểm không thể quay lùi trong việc chống biến đổi khí hậu, nhưng đến giờ ai cũng còn thờ ơ với nó vậy.

Tôi hiểu là ai cũng vướng bận công việc, nhưng come on! Có những quan niệm tồn tại mấy trăm năm nay, nhìn vào ai cũng biết là có gì đó không ổn, nhưng không ai chịu đứng ra làm. Nếu thấy mình có khả năng làm mà lại tự thuyết phục bản thân là không nên đụng vào, vậy thì chúng ta chỉ đang dung dưỡng cái sai mà thôi, và sự từ bi của chúng ta dành cho nhau là chưa đủ lớn.

Nên tôi quyết tâm phải làm nó cho bằng được. Tôi muốn những nhầm lẫn và định kiến này được giải quyết, một lần và mãi mãi. Và nếu tôi thất bại, thì ít nhất những người khác sẽ có thể học hỏi được gì từ nó.
 

Những khó khăn để đạt mục tiêu này

Những người hiểu sai có sẵn cảm xúc tiêu cực với bài viết

Dễ thấy là độc giả tôi muốn hướng tới là những người ghét tôi nhất, vì tôi đang chỉ ra cái sai mà họ vẫn luôn tâm niệm rằng nó đúng, thậm chí nâng tầm nó thành quan điểm sống của họ. Ở đây có thể chia ra thành hai dạng người: dạng người chạy trốn và dạng người phớt lờ. Đặc điểm chung là họ nhất định nói là tôi sai, nhưng lại không chịu nói là tôi sai ở đâu.

Với những ai còn đang muốn chạy trốn khỏi nỗi đau nhờ vào những quan niệm ấy, thì những lời nói trong đây như đang chửi thẳng vào mặt họ. Nhưng để có thể chỉ rõ nguyên nhân của sự hiểu lầm thì không thể không nói như vậy. Dù tôi viết những bài này với mong muốn xoa dịu nỗi đau của họ, thì họ cũng không tài nào nhận ra được điều đó.

Có một thí nghiệm như sau: người ta nhốt một con chó và cho nó bị giựt điện nhẹ. Ban đầu nó tìm mọi cách để thoát, nhưng vì bị nhốt nên nó đành chấp nhận. Sau đó, người ta để nó ra ngoài cùng với những con chó khác và làm lại thí nghiệm. Mặc dù lần này nó không khó khăn gì để thoát cả, và nó thấy rõ ràng là những con khác có thể thoát khỏi sự khó chịu đó, nó vẫn chấp nhận chịu đựng. Người ta phải tự tay đưa nó ra khỏi nơi bị giựt hai ba lần nó mới nhận ra là có thể thoát ra được thật. Con chó đã học được rằng nó sẽ luôn bất lực. Chính sự bất lực học được (learned helplessness) này làm nó không chịu thoát, dù nó biết là nó làm được. Clip này miêu tả khá hay vấn đề này:

Người làm thí nghiệm này, Martin Seligman, chính là cha đẻ của tâm lý học tích cực. Xem thêm What is Positive Psychology?

Với những người đã học được rằng mình sẽ luôn bất lực, thì mỗi lần cả hai sắp chạm đến gốc rễ của vấn đề họ sẽ tìm cách để nói là không được. Khi bạn chỉ ra những lập luận sai khiến họ không còn cách nào khác và buộc phải nhìn thẳng vào sự thật trước mắt, họ sẽ gào lên và nói bạn điên rồ và hoang đường.

Một dạng khác là những người luôn cho rằng tôi kém cỏi hoặc không hiểu một chân lý nào đó. Họ viện nhiều lý do như không có thời gian để phản hồi, hay không cần đọc cũng biết là sai, nhưng sau đó họ lại dành thời gian để nuối tiếc cho sự lãng phí tài năng của tôi, hoặc móc máy và mỉa mai những thứ không liên quan. Họ luôn thấy mình đã đi guốc trong bụng tôi, nhưng nếu hỏi ra thì sẽ thấy vô số lỗ hổng trong niềm tin đó. Tôi cảm thấy rất tò mò về việc tại sao họ lại không cảm thấy tò mò với việc họ có thể đang sai. Người ta chỉ có thể cư xử tử tế với nhau khi biết rằng mình chả biết gì cả. Họ ngày nao cũng rao giảng là không ai thực sự biết chân lý cả, rằng hãy luôn nuôi dưỡng sự tò mò, không phán xét, nhưng tôi thấy họ chỉ đang làm những điều đó một cách nửa vời. Họ làm những người có chung lĩnh vực hoặc đam mê với họ cảm thấy xấu hổ.

Thật ra, những lời móc máy đó tôi nghe riết rồi quen. Tất cả chỉ còn lại nụ cười buồn dành cho họ. Cách để ứng xử với họ tốt nhất là bắt chước clip này:

Nhắc lại, cả hai dạng người này chính là lý do để tôi khởi động dự án này. Nhiều người trong số họ, sau khi đọc xong những dòng này, vẫn nghĩ là tôi đang nói về ai khác chứ không phải là chính họ.

Những người có khả năng tác động không thể lấy việc đọc blog làm ưu tiên hàng đầu

Lưu ý: Từ đây trở về sau, để thuận tiện, tôi sẽ đặt tên người hiểu sai là Megan.

Nếu biết rằng Megan sẽ gạt ngay chỉ sau vài lần đọc thì ta đành đi đường vòng: thuyết phục những người quan tâm đến cô (bạn bè Megan chẳng hạn) đọc và tác động. Nhưng thường những người giống nhau sẽ tụ họp với nhau. Rất có thể họ là những người có chung quan điểm với Megan, hoặc có lẽ, họ chưa bao giờ để ý tới những vấn đề này.

Vậy mục tiêu bây giờ là để những người chưa bao giờ quan tâm đến quan điểm của Megan quan tâm hơn. Nhưng nếu dự án của tôi không giúp ích đến công việc thường ngày của họ, thì dù nó đập vào mắt họ hằng ngày, họ cũng không có hứng thú. Và nếu họ không hứng thú, thì chỉ sau một hai lần Facebook sẽ tự loại bỏ những gì tôi chia sẻ khỏi bảng tin của họ. Nhưng để có thể giúp Megan, thì không những phải làm họ gạt hết công việc đi (vốn đã dí họ chạy sấp mặt) để tập trung đọc cặn kẽ những bài viết này (vốn trừu tượng khó hiểu) mà còn phải biến họ trở thành những người đại diện tự nguyện cho tôi, đứng ra thuyết phục Megan bằng được.

Những người có chuyên môn hoài nghi về sự có ích của các bài viết trong việc thực hành

Vì mục tiêu là giải quyết định kiến/niềm tin sai từ sự hiểu lầm, nên những người đã hiểu đúng từ lâu rồi sẽ cảm thấy xa lạ. Nếu họ chưa từng có tổn thương trong quá khứ, và được tiếp cận những quan niệm/triết lý đó một cách đúng đắn ngay từ đầu, thì họ gần như không thể thấy nổi tại sao trên đời này lại có những hiểu lầm này. Giống như một người mắt sáng sẽ không tài nào hiểu nổi một ông mù lại nhất định gọi con voi là cái chổi xề. Họ cảm thấy xa lạ với Megan, và không cần phải tốn thời gian cho bất cứ thứ gì đi chệch khỏi mục tiêu như thế.

Cụ thể hơn:

  • Bài Phản biện cuốn Cuộc cách mạng một cọng rơm không được những người làm nông nghiệp tự nhiên thấy có ích gì trong công việc kết nối lại với tự nhiên. Với họ, thứ quan trọng nhất là có bắt tay vào làm hay không, có nhận thức được tầm quan trọng của việc kết nối với tự nhiên hay không, còn tác giả cuốn sách có hiểu đúng khoa học hay không thì không quan trọng.
  • Bài Khi đạo sĩ gặp rối loạn tâm lý đem lại ấn tượng rằng việc tư tưởng Đạo gia bị hiểu sai là do vấn đề của người có bệnh, chứ không phải là ở bản thân tư tưởng đó. Họ không nghĩ rằng lý do nó dễ bị uốn là vì cách tư duy của Đạo gia là cách tư duy dựa trên sự biến đổi nghĩa của từ. Mà vì điều này liên quan đến quá trình chú ý và ghi nhớ, nên bản chất những vấn đề mà Đạo gia đưa ra sẽ khiến cho những người có rối loạn tâm lý càng khó khăn hơn trong việc ổn định và phát triển.
  • Bài Rắc rối của từ bi không giúp những người học Phật quán xét tâm như cách Đức Phật đã dạy. Những gì nói trong bài này quá sức xa lạ với cách hiểu của họ về tâm từ bi, và họ luôn đặt ra những câu hỏi mà bài viết đã trả lời đầy đủ. Với họ, người có định kiến là do nghiệp của người đó, có thể là do từ nhiều kiếp trước, và ta nên chấp nhận sự bất lực của mình. Để cho họ tự loay hoay với suy nghĩ của mình là cách rất nhiều Phật tử dạy truyền cho nhau từ bao đời nay. Còn bài này thì sẽ bị liệt vào dạng hý luận, thiếu niềm tin vào giáo pháp.

Những người thấy rất hay lại chưa đủ động lực để chia sẻ

Cũng có nhiều bạn thể hiện sự hâm mộ đối với blog, trong đó có những người có tầm ảnh hưởng lớn tới cộng đồng. Tuy nhiên như vậy vẫn chưa đủ, vì họ vẫn chưa có động lực để chia sẻ. Để một bài viết làm cho người đọc cảm thấy nhất định phải chia sẻ phải hội tụ đủ hai yếu tố sau:

  1. Chứng tỏ được sự có ích của nó với bạn bè người đọc. Nghĩa là nội dung phải vô cùng hữu ích khiến họ cảm thấy phải chia sẻ để giúp đỡ người khác, hoặc nội dung thật mới thật lạ khiến họ cảm thấy phải chia sẻ để nhiều người biết hơn
  2. Nói đúng vào quan điểm sống của họ. Nghĩa là nội dung phải chạm đúng vào những gì họ trăn trở, thay lời họ cất lên tiếng lòng của họ, để họ phải share về để người khác hiểu về họ hơn

Có nhiều nội dung rất hay, đọc rất thích nhưng không đáp ứng cả hai tiêu chí trên nên không ai share. Họ chỉ like mà thôi. Đó là nguyên tắc chung của tiếp thị trực tuyến (online marketing).

Nên áp dụng vào chuyện này, ta có thể hiểu được tại sao. Nếu một người chưa bao giờ thấy những quan niệm như vậy thật ức chế, đến độ muốn một lần hai năm rõ mười hiểu được tại sao một thứ ban đầu vốn rất hay lại trở nên sai lạc đến như vậy, thì họ chỉ like mà thôi. Nếu họ chưa từng phải lựa chọn sẽ trả bất cứ giá nào, đắt đến mấy cũng chấp nhận, để có thể giải quyết vấn đề một lần cho mãi mãi, thì việc đọc những bài viết này sẽ không bao giờ có được ưu tiên cao nhất của họ. Thế nên, dù họ có thấy công trình này công phu và đáng được nhiều người biết đến hơn, thì họ vẫn chỉ đọc xong rồi thôi. Nó giống như họ đọc được một câu chuyện ly kỳ, nhưng lại không nghĩ là sẽ có một ngày trong đời mình sẽ đi hành trình đó.

Những người muốn giúp cũng có niềm tin sai

Đã có hằng hà sa số những bài viết giải thích những hiểu lầm phổ biến, và cũng đã có hằng hà sa số những dự án thay đổi nhận thức cộng đồng. Nhưng nếu những người làm những dự án đó vẫn chưa dám tác động đến những người như Megan, thì tôi nghĩ những dự án như vậy vẫn chưa triệt để. Họ chỉ dừng ở việc hi vọng cái hiểu đúng sẽ đủ khả năng cạnh tranh với cái hiểu sai, nhưng bản thân những thứ đang dung dưỡng cái sai thì không bị đả động đến. Vậy thì chỉ là chữa phần ngọn chứ không phải phần gốc. Với những người như Megan, cách duy nhất để cô thay đổi niềm tin là thấy rằng số đông đang bất đồng ý kiến với cô. Đây chính là quy luật của tâm lý học xã hội. Bộ phim 12 người đàn ông giận dữ sẽ minh họa rõ điều đó.

Như vậy, từ việc thay đổi suy nghĩ của những người bị mắc kẹt, tôi phải thay đổi cả suy nghĩ của những người không mắc kẹt nữa. Đã có quá nhiều thí nghiệm cho thấy việc giải quyết sự bất lực và định kiến là khả thi, và nếu ai đó cho rằng giúp đỡ những người đó là bất khả, nghĩa là họ đang chưa hiểu đúng. Tức nghĩa là, đến cả những người hiểu đúng cũng hiểu sai. Họ có khả năng hành động để chấm dứt vấn đề này, nhưng họ lại tự chặt tay chặt chân mình, mặc cảm với suy nghĩ rằng điều này là sai trái. Nói cách khác, đây chính là một sự bất lực học được khác: bất lực rằng mình không thể làm gì để thay đổi.

Ban đầu, họ chỉ thể hiện sự không đồng ý, và ân cần chỉ bảo tôi nhiều điều, giới thiệu nhiều tài liệu để đọc. Điều đó là đáng quý, và đúng là tôi còn nhiều thiếu sót trong lập luận. Nhưng khi tôi đã đọc và trả lời các ý đúng như họ bảo, thì họ vẫn không chấp nhận, nhưng không nói được tại sao lập luận này là sai. Tất cả những gì họ làm là quay lại những lập luận cũ bằng một cách diễn đạt khác, và sau một hồi qua lại như vậy, họ kết luận rằng tôi cần phải trưởng thành và trải nghiệm nhiều hơn. Cứ cho là như vậy đi, thì họ vẫn nên tạo điều kiện cho những người không bất lực thay đổi cái thực tế dẫn tới trải nghiệm đó, chứ không phải bắt những người đó cũng bất lực theo. Mà đáng tiếc, họ lại là những người được người khác tin tưởng và ngưỡng mộ.

Và đây chính là một hiểu lầm khác mà tôi muốn giải quyết. Nếu bây giờ mà hỏi ra thì tôi tin TẤT CẢ mọi người đều ước mình có thể dũng cảm hơn. Bạn thấy, hiểu lầm này dẫn tới hiểu lầm kia, bất lực này dẫn tới bất lực kia, tạo thành một vòng luẩn quẩn, tự dung dưỡng cho nhau. Nếu chỉ giải quyết một cái mà không giải quyết cái còn lại, thì cũng chỉ là nửa vời, không triệt để. Tất cả chỉ kết thúc khi một ai đó đứng lên giải quyết hết tất cả, một lần cho mãi mãi.

Người mù dắt người mù. Tranh của Pieter Bruegel the Elder, 1568

Nói tóm lại, đây là những khó khăn khiến bài viết của tôi không tới được tai những người cần nó nhất:

  • Những người hiểu sai có sẵn cảm xúc tiêu cực với bài viết
  • Những người có khả năng tác động không thể lấy việc đọc nó làm ưu tiên hàng đầu
  • Những người có chuyên môn hoài nghi về sự có ích của các bài viết trong việc thực hành
  • Những người thấy rất hay chưa đủ động lực để chia sẻ
  • Những người muốn giúp cũng có niềm tin sai

Chính vì như vậy, dự án này có hơi khác so với các dự án khác. Những dự án bình thường chỉ tìm cách để tiếp cận những người vốn đã có sự quan tâm, còn ai không quan tâm thì cũng không quá cố gắng thuyết phục làm gì. Nhưng với mục tiêu này, thì lại phải khiến cho những ai không ưa mình chịu nhìn lại quan điểm của bản thân, và phải làm những người không có một chút hứng thú nào với nó hứng thú cho bằng được. Nó đòi hỏi một sự chủ động mạnh mẽ hơn ở người đọc, hơn là hữu xạ tự nhiên hương một cách đơn giản. (Có bạn gọi đây là kêu gọi biểu tình, nghĩ cũng không sai.)

Bạn có thể xem một đề xuất của tôi trong việc vượt qua những rào cản này: Rào cản và giải pháp để tiếp cận người có sự bất lực học được

5d63b

Độc giả của blog này là ai?

Mình nhận định rằng những người quan tâm nhất tới blog này là những người (1) muốn nghiêm túc với việc tuân thủ logic, và (2) muốn nghiêm túc với việc đặt mình vào vị trí người khác.

Hãy nói về điều số 2 trước. Khi bạn đặt mình vào vị trí người khác, bạn cần tạm gác lại nhu cầu của bản thân và để cho nhu cầu của họ dẫn dắt suy nghĩ của mình. Nhưng gác lại nhu cầu bản thân không có nghĩa là những nhu cầu của bạn biến mất. Và để cho nhu cầu của họ dẫn dắt không có nghĩa là nó lúc nào cũng hợp lý. Khi nhu cầu của bạn vẫn còn đó, hoặc khi nhu cầu của họ chưa hợp lý, thì bạn sẽ lâm vào một sự bối rối khi không biết phải làm gì cho phải.

Bây giờ hãy nói về điều số 1. Vì bạn biết rằng cứ khăng khăng cho rằng mình đúng là một điều nguy hiểm, bạn sẽ luôn cẩn trọng và giả sử mình đang sai. Nhưng khi bạn nhai đi nhai lại những gì mình nghĩ, bạn sẽ thấy một hiện tượng lạ: những gì mình đã từng nghĩ sẽ được khoác lên một cách diễn đạt mới. Chính sự biến đổi đó vừa là cách để ta thoát ra khỏi vấn đề, vừa làm ta tiếp tục mắc kẹt trong đó.

Tức là, nếu bạn nghiêm túc với hai điều trên, bạn sẽ tự nguyện dấn thân vào một mê cung của ý niệm. Mục tiêu của mình không gì khác ngoài việc giúp đỡ những ai dám bước vào mê cung đó bước ra nhanh hơn. Những bài viết của mình không nhằm mục đích cung cấp kiến thức hay chia sẻ trải nghiệm cá nhân (mặc dù không có chúng thì cũng chẳng có gì để viết), mà để những ai có một cam kết mạnh mẽ với việc trở thành một người lý trí biết nghĩ cho người khác có thể làm được việc đó mà không quá gian lao.

Điều đó cũng có nghĩa là người đọc cần phải có sẵn trải nghiệm về nó thì mới hiểu được hết. Nếu họ chưa từng bước vào mê cung đó thì sẽ rất khó để hiểu được sự liên kết giữa các câu. Ví dụ, khi đọc đoạn thơ sau, có thể có nhiều bạn sẽ thấy nó mơ hồ vô cùng:

Tiểu Cúc này, Tiểu Cúc của ta
Mùa thu nói điều gì rất lạ:
Lá đổ vàng trầm tư sắc lá
Mùa thu nói điều gì rất lạ:
Heo may qua không một chút tình cờ.
Con dế buồn hát một điệu bơ vơ
Dòng sông nhỏ bay về trời làm bão
Lão lang thang lạc nhịp bỗng quay đầu
Thấy cuộc đời vẫn hồn nhiên tấu nhạc.

Nhưng theo mình, đây là đoạn thơ điển hình nhất cho cách tư duy của tác giả, và nếu ai hiểu được sẽ thấy nó biến hóa vô cùng. Từng dòng thơ là một mảnh ký ức trong cuộc đời tác giả/Tiểu Cúc, và nó sẽ được đồng loạt kích hoạt khi tác giả/Tiểu Cúc có một cảm xúc nào đó. Ở đây mình không đi chi tiết, bạn nào muốn hiểu thêm về sự biến hóa đó có thể đọc bài Chuyện Tiểu Cúc.

Một ví dụ khác trong bài Con mt lnh như băng:

Nam đang suy nghĩ về Linh. Mối quan hệ của họ thật không lành mạnh chút nào, vì những gì cô nói đều làm cho anh lúc thì như ở trên mây, lúc thì như dưới địa ngục. Nam biết anh cần phải thoát khỏi tình trạng này, nhưng anh phải làm sao đây?

Với đối tượng độc giả mình hướng đến (người có hoàn cảnh tương tự như Nam), thì ngay khi câu “Nam đang suy nghĩ về Linh” được cất lên, trong đầu họ đã bật ngay lên thành “mối quan hệ của họ thật không lành mạnh chút nào”. Họ làm được điều này trước cả khi họ đọc tới câu thứ hai. Và khi họ đọc tới câu thứ hai, thì ngay lập tức họ đã đoán được câu thứ ba là gì. Mắt họ vẫn còn đang ở câu này, nhưng tâm trí họ đã sẵn sàng cho câu sau.

Công việc của mình bây giờ chỉ là điểm lại những gì họ đã nhận ra, và nối những suy nghĩ rời rạc đó thành một hệ thống hoàn chỉnh. Cứ thế cứ thế, từng câu từng chữ như nói hộ những gì họ rất muốn nói mà không biết nói làm sao. Mọi lộn xộn dần trở nên ngăn nắp, và mọi mù mờ bỗng dưng sáng rõ. Khi đó, đầu họ sẽ trông như thế này:

Nếu bạn đã đọc nghiên cứu về góc nhìn của mình, phần writing, bạn sẽ thấy mỗi ý mà mình viết chính là một clearness, và nó sẽ kích hoạt một perspective trong đầu người đọc. Trên màn hình, những clearness như vậy sẽ tạo ra một movement, nhưng với độc giả, họ được đi từ góc nhìn này sang góc nhìn khác. Mình đã phải xây dựng hẳn một cơ sở lý thuyết cho cách viết thế này, và nhờ có nó mình mới có thể hiểu được tập thơ Dấu vết thiên di.

Nếu bạn không có sẵn trải nghiệm đó

Vì đối tượng của mình là những người đang ở giữa sự trăn trở đó, nên nếu bạn không có sẵn nó thì sẽ không quá khó hiểu nếu bạn thấy… khó hiểu. Tức là ngay từ đầu, mình đã chọn hy sinh cái hiểu của bạn cho những ai thật sự cần đến chúng.

Và không chỉ bạn sẽ không hiểu, mà tất cả những sắp xếp của mình sẽ bị đảo lộn hoàn toàn. Ví dụ như khi mình đang nhai đi nhai lại vấn đề ở nhiều cách diễn đạt khác nhau, bạn có thể sẽ thấy nó lòng vòng, lủng củng, lan man. Nhưng sự vật lộn đó là cần thiết để khi mình đưa ra một lập luận nào đó, mọi hệ quả có thể có của nó đã được xét đến. Không có nó bạn không thể phủ định bản thân một cách liên tục. Nó phản ánh tư duy của những người đang ở trong mê cung, những người nghiêm túc với việc tuân thủ logic và đặt mình vào vị trí người khác.

Ngoài ra bạn có thể thấy là mình đang giảng đạo, và trình bày quan điểm của mình như thể nó là sự thật hiển nhiên. Lý do là vì mình sẽ nhìn độc giả bằng con mắt lạnh như băng. Con mắt đó tuy là cách để giúp được người cần được giúp nhất, nhưng với người chưa sẵn sàng hoặc trăn trở nhiều chắc chắn sẽ làm họ thấy cao ngạo. Hơn nữa, để con mắt đó hoạt động hiệu quả, mình cần phải ở tư thế của một người nắm giữ chân lý (con mắt Foucault). Có như thế thì cả tác giả lẫn độc giả mới có thể hoàn toàn để logic dẫn đường mà không bị những thứ khác quấy nhiễu (cái tôi chẳng hạn). Bài Rắc rối của từ bi cũng có đề cập đến chuyện này.

Ở cương vị là tác giả, chỉ có viết như vậy mới làm mình cảm thấy đã. Không phải là mình không biết cách viết suông, mà là với mình cách viết thông thường nó cực kỳ lỏng lẻo và thiếu hấp dẫn. Mà nếu tác giả không ưng bài viết của mình, thì làm sao độc giả thấy đã được?

Nhưng dù sao, mình cũng có nhận thấy ở đây một điều nguy hiểm. Đó là nếu mình có một cái cớ thuận tiện cho việc nói rằng bạn không hiểu là lỗi của bạn chứ không phải của mình, thì nếu mình thật sự viết rối rắm thì sẽ không ai có thể giúp mình nhận ra được điều đó. Nên mình vẫn rất mong các bạn phản hồi cho mình biết mình viết khó hiểu ở đâu. Biết đâu đó lại đúng là cái mình cần thay đổi?

2680236-TIGGVREC-8

Nhân một đêm trăng sáng vô ngần

Lập đông, cô gái ta không biết ngồi se từng sợi gió mỏng. Từng sợi mỏng như tơ, vấn vít quanh co như thể ngụy biện cho lòng người rất đỗi mơ hồ. Cây khô hàng hàng lá đổ, làm rối tung mạch bi hoan trần thế. Chẳng còn biết đâu là nỗi niềm giản phác chân phương, chẳng còn biết đâu là khối tâm tình chân thật. Cô gái – người mà ta không biết- giữa đêm đông ngồi se từng sợi tơ mộng hồ ảo, phiêu bồng. Trùng trùng ngộ tưởng ấy dẫn về bao nhiêu cuồng hận cõi thế. Ta muốn dìu em về trên cõi nhân gian, cúi đầu xin em buông dòng lệ. Để cuộc trầm luân dìu dặt trong khúc hát dạ sầu. Đêm mỏng như tờ, cả thiên hà bày cuộc thiêng liêng trong tịnh lặng. Những mùa tới tới lui lui, cát bụi nhạt nhòa, hết thảy đều tụ ngộ về đây, làm chứng cho một đêm trăng sáng vô ngần.

Thênh thang trong cõi cùng tận, chùng chình giữa buổi hoang mang, em ngồi đối diện nhân gian, đung đưa nhịp phách luân hồi. Trăng một vầng tỏ biệt thinh không, an nhiên như thể giọt lệ sáng chảy từ trong mắt ngọc. Buồn vui kết nụ từ tâm. Ta cúi xin em thư thả khóc cười, để giữa trận bày dâu bể vẫn còn đọng lại một ánh trăng hoang, một vầng giản dị.

Giữa cuộc hoan trầm, đăng quang lệ nguyệt. Em ném vầng trăng xuống sông, mà không ngờ một dòng thong thả sáng trắng nhòa hiện. Như ta gieo một chữ tình vào nhân gian rồi chợt hay, chính nhân gian chìm nổi trong ánh tình hư ảo.

Đêm nay, nhân một đêm trăng sáng vô ngần, ta xin dìu em về giữa cuộc thăng trầm hồ ảo. Để được thấy em dẫu khi tròn khi khuyết vẫn giữ được trong lòng một vầng sáng vô ưu, giản phác- đến không lời.