inner-child

Hiện tượng đồng âm khác nghĩa, đồng nghĩa khác âm, và biến đổi nghĩa trong quá trình hình thành niềm tin: 3

Vậy nhưng, nếu như ta bảo rằng thái độ sống tốt của những người mù là hài hước hóa sự mù của mình, thì chẳng khác nào bảo rằng những những người bị hiếp dâm hãy thưởng thức những trò đùa về hiếp dâm? Nghĩa là, chẳng những ta không nhắc nhở những kẻ từ bi và bác ái về sự vô ý của họ thì thôi, mà lại còn khuyến khích nạn nhân tiếp tay cho sự dửng dưng với nỗi đau của chính mình? Nhưng mặt khác, ta cũng đâu có khuyến khích ai dửng dưng ai đâu. Chẳng phải những kết luận ta đưa ra ở trên đến từ sự thấu cảm với nỗi đau của người khác đó sao? Tại sao sự trân trọng người khác tuyệt đối lại khiến ta trở thành kẻ dửng dưng với nỗi đau của họ? Chẳng lẽ cách để vết thương lành nhanh nhất là bằng cách làm cho nó toét rộng ra thêm? Thế là thế nào? Chuyện quái quỷ gì đang xảy ra?

Hay diễn đạt vấn đề này theo một cách khác, tôi cho rằng, đôi lúc, một sự dửng dưng, vô cảm lại không xuất phát từ sự thiếu nhạy cảm, mà là từ một sự trân trọng người khác đến tận cùng. Lúc này, ngay cả những người khoan dung nhất cũng khó lòng hiểu được tại sao, và sẽ xảy ra tình trạng những người khoan dung liên tục đổ lỗi hoặc ép buộc nhau. Để hướng đến sự khoan dung triệt để, tôi cho rằng cần có kiến thức về quá trình chú ý, ghi nhớ, và biến đổi nghĩa của từ¹. Chính những quá trình này tạo ra những hiện tượng mà tôi tạm đặt tên là đồng âm khác nghĩa đồng nghĩa khác âm². Chính những hiện tượng này tạo ra những vấn đề như phải đạo chính trị, đổ lỗi cho nạn nhân, nghịch lý của sự khoan dung, lỗi ngụy biện, lập luận người rơm, vội vàng nhảy đến kết luận, hỏi luẩn quẩn, nói thay người khác, v.v. Chúng tạo ra những mâu thuẫn không đáng có, làm mệt mỏi cả hai bên, làm hai bên tưởng như không tài nào hòa giải nổi, mặc dù cả hai đều đang hướng về mục đích chung. Tấm hình này có lẽ là nêu được rõ nhất hậu quả mà hiện tượng này để lại:

inner-child

¹Thậm chí kể cả khi đã hiểu được hết những vấn đề đó thì vẫn chưa đủ trực quan, và cần phải có thêm một mô hình nhấn mạnh vào yếu tố thị giác để sử dụng.

²Đây không phải là từ đồng âm khác nghĩa hay được nhắc tới trong ngôn ngữ học. Nói cách khác, từ “đồng âm khác nghĩa” ở đây là một từ… đồng âm khác nghĩa :v. Để phân biệt, tôi sẽ gọi khái niệm của mình là “đồng âm khác nghĩa suy rộng” (generalized polysemy).

Lấy ví dụ: trước đây trên mạng có một cuộc tranh luận về bài viết “Liệu đồng tính có lây hay không”, và nó đã vấp phải một làn sóng phản đối từ cộng đồng LGBT. Nhưng tác giả bài viết, anh Nguyễn Cao Minh, là một nhà tham vấn tâm lý có nhiều kinh nghiệm làm việc với những thân chủ có định kiến về LGBT, và có nhiều hoạt động vận động ủng hộ về cả công sức lẫn tài chính cho cộng đồng này. Tại sao một người như vậy lại có thể gây ra tổn thương cho chính cộng đồng người đó đang bảo vệ được? Xin được trích chia sẻ của anh:

Theo thời gian, tôi học được cách tốt nhất để mời các phụ huynh thay đổi góc nhìn là lắng nghe họ, rồi bắt đầu câu chuyện từ quan điểm của họ. Tiếp tục dùng ngôn ngữ của họ-hiểu là các từ ngữ, khái niệm- để đặt câu hỏi dẫn gợi ra những điểm mâu thuẫn và cuối cùng dẫn họ đến hiểu biết đúng đắn. Đây là cách tốt nhất của tôi bởi lẽ bố mẹ có thể đứng dậy đi về bất cứ lúc nào trong buổi gặp với người tư vấn. Tôi không có quyền bắt ép họ làm bất cứ điều gì cả, kể cả việc lắng nghe tôi.

Một yếu tố làm khó hơn cuộc trao đổi của tôi là tôi không được nói dối. Nói dối có tác dụng ngắn hạn nhưng nguy hại lâu dài. Mối quan hệ trị liệu phải dựa trên sự trung thực để khách hàng tin tưởng. Vậy nên, công việc đòi hỏi tôi phải hiểu cách dùng từ ngữ và suy nghĩ của khách hàng, rồi tìm ra những điểm nào đúng, điểm nào họ đồng ý cũng như cách thảo luận về điểm sai.

Tức nghĩa là, phải sử dụng cách dùng từ mà cộng đồng LGBT phản đối thì anh mới có thể bảo vệ cộng đồng LGBT được. Nếu không có dòng tư duy như thế, anh sẽ không thể hoàn thành công việc của mình. Chữ “lây” mà anh muốn nói tới, và chữ “lây” mà cộng đồng LGBT đang nói tới là hai từ khác nghĩa nhau. Tức là chữ “lây” này là một từ đồng âm khác nghĩa.

Thêm một ví dụ khác. Nhóm Awkward or Cute có một hòm thư ẩn danh, để các bạn trẻ có thể gửi những câu chuyện riêng tư của mình lên trên đó, và nhóm sẽ vẽ lại câu chuyện đó thành tranh. Đây là một câu chuyện như vậy:

Năm hai đại học tôi bị mắc bệnh ung thư máu. Mọi thứ gần như sụp đổ trước mắt. Vốn dĩ bình thường thế giới quan của mình đã không được tích cực lắm. Có một khoảng thời gian thi chuyển cấp lên trường trọng điểm của tỉnh mình phải dùng đến thuốc trầm cảm để điều trị chứng lo âu. Năm đó mọi thứ với mình như đã đặt dấu chấm hết. Mình có một cậu bạn thân, là thanh mai trúc mã từ bé đến lớn. Từ năm 11 thì đã đi du học ở Canada nên hai đứa chủ yếu liên lạc qua skype. Lúc mới nhận kết quả mình đóng cửa phòng nhốt bản thân lại, không ăn uống cũng chẳng tiếp xúc với ai. Chắc do mẹ mình báo tin hay nhận ra sự bất thường của mình cả tuần trời không liên lạc nó mua hẳn vé máy bay từ Canada về Vn và đến tận trước cửa phòng mình chửi mình xối xả. Cậu bạn thân năm đó nói với mình một câu mà cho đến bây giờ mình cũng mãi không quên “Bản thân mày không quý trọng mày, thì chẳng bao giờ xứng đáng với sự lo lắng của mọi người dành cho mày. Cho dù chết thì cũng phải chết một cách tử tế.” Cũng nhờ đó mà mình thấy luyến tiếc cuộc sống, về những gì mình còn chưa hoàn thành, và rồi bắt đầu tiếp nhận điều trị. Nhiều năm sau đó mình biết được để bay về Việt Nam khuyên nhủ mình, tiền tiết kiệm cả năm mà nó để dành đi du lịch đều bỏ ra hết để mua vé máy bay. Thật ra giá trị sống không phải là điều gì to lớn, mà nằm ở chỗ xung quanh luôn có người yêu thương và lo lắng cho mình.

115467134_1251142588567100_377797596774286167_o

Bạn có thể thấy, nhờ câu nói của cậu bạn thân mà nhân vật chính bỗng dưng nhận ra được rằng mình vẫn luôn được yêu thương, và thoát khỏi sự tiêu cực trong bản thân. Tuy nhiên, cũng là câu nói ấy thôi, mà với một số người khác (mà trong trải nghiệm của tôi thì đó là những người từng bị bạo hành tinh thần) sẽ cảm thấy thật kinh khủng. Họ sẽ cảm thấy càng bị trách móc thêm, cảm thấy bao nhiêu nỗ lực của mình bị chà đạp không thương tiếc. Điều đó khiến cho những người trợ giúp họ cảm thấy rất bối rối khi thấy thiện ý của mình bị phản tác dụng.

Mọi người thường sẽ lý giải hiện tượng này bằng việc nói rằng đó là do ta không hiểu đúng bối cảnh vấn đề. Giải thích như vậy thì không sai, tuy nhiên tôi nghĩ cách lý giải vậy chưa đủ mạnh. Vào thời điểm đó, cả hai đều đinh ninh rằng hai bên đã hiểu rõ ý nhau, nên việc sử dụng lý do rằng ta không hiểu bối cảnh của nhau để lý giải hiện tượng này xem ra không thuyết phục với cả hai cho lắm.

Người thấy được hiện tượng này đầu tiên có lẽ là người sáng tác nên câu chuyện “thầy bói xem voi”. Tất nhiên là hồi đó khoa học chưa phát triển, nhưng tôi nghĩ họ đã mô tả chính xác vấn đề này. Mỗi người “sờ” thấy được một biểu hiện khác nhau của con voi, và bất đồng với nhau về việc đó. Vì trong đầu mỗi người có một cách hiểu về khái niệm “voi” khác nhau, nên lúc này “voi” là một từ đồng âm khác nghĩa.

Có lẽ ứng dụng tuyệt vời và ngọt ngào nhất của ý tưởng này chính là nó giúp ta đạt đến một trạng thái mà mọi người hay gọi là “trưởng thành”. Cuộc sống của người trưởng thành là một cuộc sống đầy mâu thuẫn. Họ phải biết lo cho bản thân, nhưng khi họ làm thế thì lại bị nói là ích kỷ. Họ được dặn là hiểu biết nửa vời thì còn gây hại hơn là giúp ích, nhưng họ cũng được nhắc là không ai có thể biết được hết tất cả. Họ phải biết giữ chính kiến, nhưng họ lại không được cố chấp. You are damned if you do and you are damned if you don’t. Nhưng vào một một thời điểm nào đó trong cuộc sống, bỗng dưng họ hiểu được rằng những mâu thuẫn đó thật ra không hề mâu thuẫn chút nào. Mọi thứ bỗng dưng trở nên ăn khớp với nhau, và họ có thể tìm được điểm cân bằng giữa những thứ tưởng như vô cùng xung đột này. Tôi nghĩ khoảnh khắc đó chính là khoảnh khắc họ hiểu được vấn đề này.

Nhiều mâu thuẫn hoặc nghịch lý hay được nói đến trong Phật giáo hoặc Đạo gia tôi nghĩ cũng có thể giải thích được bằng ý tưởng này. Ví dụ như: không tức thị sắc sắc tức thị không, Đạo khả đạo phi thường đạo, gặp Phật giết Phật, việc các tông phái khác nhau của đạo Phật bất đồng với nhau, thế nào là tiếng vỗ của một bàn tay, v.v. Bản thân những gì được đặt ra trong bài Bản ngã là gì nếu không phải là sự chú ý? cũng có thể xem là một ứng dụng của hiện tượng này.

Tôi nghĩ rằng phép biện chứng Hegel cũng có liên quan đến vấn đề này, mặc dù thành thật mà nói là tôi chưa đọc lấy một chữ của Hegel.

Vậy thôi. Tôi… hết biết phải nói gì rồi =)). Phải đến giai đoạn 3 của dự án tôi mới quay trở lại bài viết này được. Nhưng nếu bạn muốn có thêm ví dụ cho chuyện này, thì có thể đọc thêm các bài viết sau:

Nếu bạn cảm thấy hứng thú với những suy nghĩ trong đây thì đừng quên ủng hộ dự án nhé :”>

← Phần 2

90846186_10158115884677505_4861959582445993984_n

Hiện tượng đồng âm khác nghĩa, đồng nghĩa khác âm, và biến đổi nghĩa trong quá trình hình thành niềm tin

Đây là một bài viết làm nền tảng cho nhiều bài viết khác trong blog này. Mỗi một phần của bài viết là một chiêm nghiệm hoàn chỉnh, và nó đại diện cho nhiều thế giới quan khác nhau. Nhưng điểm chung giữa chúng là theo đuổi sự khoan dung. Mỗi một phần cũng sẽ gợi lên cho bạn nhiều suy nghĩ (tôi hy vọng vậy). Nên nếu bạn đã xem xong một phần và cảm giác mình đang bị choáng ngợp bởi những gì được trình bày, hãy dừng đọc. Hãy cho bản thân một khoảng thời gian để sắp xếp các suy nghĩ cho ngăn nắp trước khi đọc phần tiếp theo.

Một lưu ý nữa: đây là một bài viết không hoàn chỉnh. Tức là nó sẽ chỉ đưa ra quan sát chứ không đưa ra lý giải, đưa ra trăn trở chứ không có giải đáp. Phải đến giai đoạn 3 của dự án

tôi mới có thể viết tiếp được. Còn bây giờ thì chắc phải phiền bạn chuẩn bị tinh thần để đón nhận sự chưng hửng khi đọc đến cuối bài.

1

Để bắt đầu xin mời bạn xem clip này trước.

Clip có phụ đề tiếng Việt của nhóm Ếch Phu Hồ

Phần 2 →

The blind leading the blind

Hiện tượng đồng âm khác nghĩa, đồng nghĩa khác âm, và biến đổi nghĩa trong quá trình hình thành niềm tin: 2

Trong tiếng Anh có một câu thành ngữ “The blind leading the blind“, nghĩa là gì chắc bạn cũng không khó đoán. Hóa ra, câu thành ngữ này được dùng khá nhiều trong các nền văn hoá khác nhau. Nó có ở trong cả kinh Phật lẫn kinh Thánh, và đi vào cả hội họa:

  • Ví như này, Bharadvaja, một chuỗi người mù ôm lưng nhau, người trước không thấy, người giữa cũng không thấy, người cuối cùng cũng không thấy; cũng vậy, này Bharadvaja, Ta nghĩ rằng, lời nói của các Bà-la-môn cũng giống như chuỗi người mù: người trước không thấy, người giữa cũng không thấy, người cuối cùng cũng không thấy.  (Kinh Canki)
  • Ngài đáp rằng: Cây nào mà Cha ta trên trời không trồng, thì phải nhổ đi. Hãy để vậy: đó là những kẻ mù làm người dẫn đưa; nếu kẻ mù dẫn đưa kẻ mù, thì cả hai sẽ cùng té xuống hố. (Matthew 15)
The blind leading the blind
Tranh của Pieter Bruegel the Elder (1568), họa sĩ thời Khai Minh

Câu chuyện thầy bói xem voi (vốn là một câu chuyện của đạo Phật) cũng tương tự như vậy: các ông mù cãi nhau vì không hiểu vấn đề, và nhìn từ góc độ người sáng mắt thì sẽ thấy buồn cười.

Nhưng vấn đề là, một người mù sẽ cảm thấy thế nào với câu nói ấy? Nếu đến cả Phật và Jesus, hai kẻ từ bi và bác ái nhất thế gian này, còn đem họ ra để làm ví dụ cho sự khiếm khuyết, thì còn nơi nào có thể chấp nhận người mù được nữa? Vậy chẳng phải những thứ họ rao giảng chỉ toàn sáo rỗng thôi sao? Với những người đang đấu tranh cho sự bình đẳng của người mù, có thể họ sẽ cảm thấy những câu này đang khoét sâu thêm định kiến về người mù.

Thế nhưng, nếu bạn thực sự hỏi một người mù về những câu nói này, thì bạn sẽ thấy rất bất ngờ: họ hoàn toàn cảm thấy bình thường. Khi một người mắt sáng hỏi họ “ông bị mù à?”, thì họ chỉ nhún vai bảo, “ừ, tôi bị mù thật”. Thậm chí họ còn lấy làm khoái chí khi người mắt sáng cảm thấy bối rối vì mình lỡ lời. Có khi họ còn chủ động đem câu nói đó để chọc những người mắt sáng khác. Tôi thấy đây chính là một thái độ sống tốt.

Trong bài viết Cách để dẫn đầu bằng việc tự cười bản thân, Kletische cũng đưa ra lời khuyên tương tự: hãy thưng thc những trò đùa hướng về bạn. Những trò đùa đó thường cũng chứa đựng một phần sự thật nào đó, và dù bạn đau đớn đến đâu thì sự thật vẫn là sự thật. (Và kể cả khi điều đó là sai thì ít nhất điều đó cũng đang trình diện như vậy trong mắt họ.) Việc có thể đối diện được với thiệt thòi của mình một cách nhẹ nhàng và hài hước là bằng chứng rõ ràng nhất cho thấy bạn là người mạnh mẽ và tự tin. Bằng cách đó, bạn làm những người ác ý cảm thấy mất hứng, và giúp những người không có ý gì trút bỏ được cảm giác nặng nề. Xem thêm: Nên làm gì khi bị biến thành meme

← Phần 1 Phần 3 →