0

Ratatouille – những góc nhìn chưa từng có

untitled

Năm Tý xem phim chuột. Đây là những suy nghĩ của mình sau khi xem xong lại phim Ratatouille. Nó sẽ đưa các bạn đi từ góc nhìn này tới góc nhìn khác. Tất nhiên là bài này chỉ dành cho những ai đã xem phim. Nếu được thì mời bạn xem lại phim trước khi đọc để nhớ lại các chi tiết trong phim một cách tốt nhất.

Quan điểm viết của mình là tránh sa đà vào việc dùng từ ngữ bóng bẩy hay so đo phim này phim khác. Đọc mấy cái đó thì vui nhưng thật ra chỉ là những ẩn dụ khiên cưỡng với những chủ đề quen thuộc. Sau khi đọc xong là ta sẽ quên sạch những gì vừa đọc, và chẳng còn lưu lại một chút insight nào về bộ phim cả.

“Không phải tất cả mọi người đều có thể trở thành một nghệ sĩ lớn, nhưng một nghệ sĩ lớn có thể đến từ bất cứ đâu.” Năm mới chúc các bạn luôn tìm thấy cho mình niềm đam mê và cảm hứng sáng tạo ở bất kỳ điều gì dù tầm thường nhất.

Trước khi đọc tiếp, hãy xác nhận là bạn vừa mới coi phim xong và nhớ các chi tiết trong phim bằng cách trả lời câu hỏi sau: Linguini đã tóm được Remy bằng vật dụng gì?

Cái nồi
Cái bao
Cái lọ

1 Remy watches Gusteau on TV
🇻🇳

Gusteau: Nấu ăn ngon không dành cho những trái tim yếu đuối. Bạn phải có một trái tim mạnh mẽ, ngập tràn trí tưởng tượng. Bạn phải thử những thứ có thể không ra gì. Và không được để ai tạo ra những giới hạn cho bạn cho dù bạn đến từ đâu. Thứ duy nhất giới hạn được bạn chính là tâm hồn bạn.

Điều tôi nói là sự thực. Ai cũng có thể nấu ăn. Nhưng chỉ những ai dũng cảm mới có thể thành công.

🇺🇸

Gusteau: Great cooking is not for the faint of heart. You must be imaginative, strong hearted. You must try things that may not work. And you must not let anyone define your limits because of where you come from. Your only limit is your soul.

What I say is true. Anyone can cook. But only the fearless can be great.

🔎

Tất cả những người trẻ, biết mình có tài, biết rằng cái định kiến mà xã hội đang có với mình sẽ tự động biến mất khi họ nhìn ra được tài năng đó, sẽ luôn mê mẩn với những câu nói đầy cảm hứng như này. Và ai có thể nói là nó sai? Nó đúng, càng đi càng thấy đúng. Nhưng thứ họ không thể ngờ được là thứ sẽ hành hạ họ không phải là bản thân những định kiến đó (chúng chỉ là những con dao giấy được ném lung tung vào người họ thôi), mà chính là sự quan tâm mà họ dành cho những người ném dao giấy đó.

🇻🇳

Skinner: Chúc mừng. Cậu có thể nấu lại được thành công tình cờ của cậu. Nhưng nếu muốn tồn tại được trong bếp của tôi thì cậu cần phải biết nhiều hơn là nấu xúp đấy, nhóc ạ. Colette sẽ chịu trách nhiệm dạy cậu cách làm việc ở đây.

Linguini: Nghe này, tôi muốn cho cô biết là tôi vinh dự biết bao khi được học với một…

Colette: Không! Anh nghe đây. Tôi chỉ muốn anh biết chính xác anh đang làm việc với ai. Anh thấy có bao nhiêu phụ nữ trong bếp này?

Linguini: À, tôi…

Colette: Chỉ có mình tôi. Anh có biết vì sao không?

Linguini: À, tôi…

Colette: Bởi cái bộ môn ẩm thực tinh hoa này có một hệ thống cấp bậc cũ rích được xây dựng trên những quy định do mấy lão già ngu ngốc viết ra. Những quy định đã được thiết kế sao cho không phụ nữ nào tham gia nổi vào cái nghề này. Nhưng sao tôi lại vẫn được ở đây. Cậu biết tại sao không?

Linguini: Bởi vì, ơ, bởi vì cô…

Colette: Bởi vì tôi là đầu bếp cứng rắn nhất cái bếp này. Tôi đã làm việc chăm chỉ rất lâu để đạt được điều đó. Và tôi không định đánh liều công việc của mình cho một anh chàng dọn dẹp gặp may. Nghe rõ chưa?

🇺🇸

Skinner: Congratulations. You were able to repeat your accidental success. But you’ll need to know more than soup if you are to survive in my kitchen, boy. Colette will be responsible for teaching you how we do things here.

Linguini: Listen, I just want you to know how honored I am to be studying under such…

Colette: No! You listen. I just want you to know exactly who you are dealing with. How many women do you see in this kitchen?

Linguini: (TITTERING) Well, I…

Colette: Only me. Why do you think that is?

Linguini: Well, I…

Colette: Because haute cuisine is an antiquated hierarchy built upon rules written by stupid old men. Rules designed to make it impossible for women to enter this world. But still I’m here. How did this happen?

Linguini: (TITTERING) Because, well, because you…

Colette: Because I am the toughest cook in this kitchen. I’ve worked too hard for too long to get here, and I am not going to jeopardize it for some garbage boy who got lucky. Got it?

🔎

Mối quan hệ của Linguini và Colette bắt đầu bằng việc cô dí dao vào cổ anh. Cô, cũng như Remy, cũng bắt đầu sự nghiệp của mình bằng việc chống lại định kiến của xã hội. Thế nên, khi ý của cô muốn nói là “Ai cũng có thể nấu ăn”, thì với Linguini, cô lại đang nói là “Không phải ai cũng có thể nấu ăn”. Lời nói của cô đã bị đảo nghĩa, và cả hai đều không nhận ra được điều đó.

Sau khi nghe Remy bày tỏ sự khó chịu của mình với sự khó chịu của Django với con người, Django liền dẫn Remy ra một tiệm diệt chuột.

🇻🇳

Django: Nhìn thật kĩ đi Remy. Đây là những gì sẽ xảy đến khi một con chuột bắt đầu cảm thấy thoải mái với con người. Thế giới mà chúng ta đang sống thuộc về kẻ thù. Chúng ta phải luôn sống dè chừng. Chúng ta chăm lo cho giống loài của mình, Remy ạ. Mọi thứ đã được an bài từ trước rồi, chúng ta chỉ là chuột thôi con trai ạ.

🇺🇸

Django: Take a good long look, Remy. Now, this is what happens when a rat gets a little too comfortable around humans. The world we live in belongs to the enemy. We must live carefully. We look out for our own kind, Remy. When all is said and done, we’re all we’ve got.

🔎

Một bài học về cuộc sống. Nếu như “Ai cũng có thể nấu ăn” là những lời gan ruột của Gusteau, thì “Tránh xa con người” cũng là những lời gan ruột của Django. Cả hai quan niệm đều là những gì họ đã trăn trở và chiêm nghiệm trong suốt cuộc đời, và không có cái nào kém giá trị hơn cái nào. Nhìn vào Django, ta có thể thấy ngay ông ấy không hề ghét bỏ loài người. Ông ấy hẳn đã từng tin vào những điều tốt đẹp của loài người, hết lần này đến lần khác. Nhưng loài người lại làm ông ấy thất vọng, cũng hết lần này đến lần khác. Những điều đó tích tụ dần dần, cho đến một ngày ông ấy bàng hoàng nhận ra: tôi không còn khả năng để tin thêm một lần nào nữa rồi.

Django không hề áp đặt Remy chút nào. Ông chỉ đặt duy nhất một câu hỏi: nếu con người là một loài tử tế, vậy thì đây là gì? Nếu ai cần hoài nghi bất kỳ điều gì ông ấy nói, cứ dắt họ ra bất cứ cửa hàng diệt chuột nào. Sự thật rành rành ra đó, nếu Remy vẫn không chịu tin, thì phải nói thẳng là anh đang bao che cho kẻ không bao giờ ngừng hủy hoại mình, và đang có dấu hiệu của hội chứng Stockholm. Còn ông ấy thì không muốn làm như thế. Ông ấy muốn đối diện với sự thật.

🇻🇳

Remy: Không.

Django: Hả?

Remy: Không. Bố, con không tin đâu. Bố đang bảo con rằng tương lai… chỉ có thể là thế này thôi sao?

Django: Mọi thứ sinh ra đã vậy rồi. Con không thể thay đổi được tự nhiên.

Remy: Thay đổi là điều tự nhiên, bố à. Một phần mà chúng ta có thể tác động đến. Và nó bắt đầu khi chúng ta quyết định.

Django: Con đi đâu đấy?

Remy: Đi tiếp, cùng với vận may của mình.

🇺🇸

Remy: No.

Django: What?

Remy: No. Dad, I don’t believe it. You’re telling me that the future is… Can only be more of this?

Django: This is the way things are. You can’t change nature.

Remy: Change is nature, Dad. The part that we can influence. And it starts when we decide.

Django: Where you going?

Remy: With luck, forward.

🔎

Đây là ánh mắt cuối cùng của Remy dành cho cha trước khi bước đi trên con đường của riêng mình. Anh không phủ nhận điều trước mắt mình là đúng, nhưng anh tin là có một cách diễn giải khác cho sự thật này. Anh chấp nhận mình sẽ có hội chứng Stockholm để tiếp tục niềm tin vào con người. Anh muốn chấm dứt chuyện này, một lần cho mãi mãi.

Không ai trong số họ mảy may quan tâm liệu con người có cho mình được một cái gì không, và cũng không ai trong số họ muốn làm bố mình/con mình phải đau lòng. Họ hiểu tấm lòng của nhau, nhưng họ vẫn không thể đi bên cạnh nhau. Remy vẫn phải cô đơn trên con đường mình đã chọn, và Django vẫn phải để Remy cô đơn đi trên con đường đó. Một câu chuyện buồn giữa hai kẻ có tấm lòng từ bi mạnh mẽ.

Trên phương diện logic, anh trả lời hơi… lạc đề. Django thực ra không hề có ý ngăn cản anh đến với con người mà chỉ muốn hỏi: “con đã có phương pháp nào để giữ cho bản thân được an toàn hay không?” Chỉ cần anh trả lời “con có một người sẵn sàng bảo vệ con” thì mọi chuyện sẽ khác. Nhưng anh không hề trả lời như vậy. Tại sao? Vì thực ra Django có hỏi câu đó đâu. Nhưng tại sao? Đó là vì mặc dù vấn đề ban đầu chỉ là “loài chuột cần tìm cách để giữ an toàn khi ở gần con người”, thì để thuận tiện hơn cho việc lưu trữ nó trong trí nhớ, ý niệm đó sẽ được biến đổi thành “con người sẽ tìm cách làm hại loài chuột”. Có thể thấy, khi nói vấn đề nằm ở phía loài người chứ không phải ở phía loài chuột, thì vấn đề bỗng trở nên dễ nhớ, dễ hiểu, dễ áp dụng hơn rất nhiều.

Nhưng đây là vấn đề về mặt lưu trữ thông tin trong bộ nhớ, chứ như đã phân tích ở cảnh trước, Django đâu có muốn ghét bỏ hay đổ lỗi gì loài người đâu. Chính việc khái niệm đã bị biến đổi nghĩa khiến cho việc giải quyết vấn đề trở nên khó khăn hơn. Khi thông tin được lấy ra khỏi bộ nhớ, thì ý niệm gốc đã bị quên rồi. Mà đã quên rồi, thì cũng không thể nào nói đúng thứ cần nói được.

Tương tự, Remy cũng đâu thực sự thấy con người an toàn đâu. Thứ duy nhất anh biết chắc là ở bên Linguini, anh sẽ an toàn. Nhưng Linguini không thể đại diện cho toàn bộ con người. Nên Remy không có hội chứng Stockholm với Linguini, nhưng với loài người thì có. Đã thế anh còn nói đến những vấn đề như “tương lai không phải thứ có thể đoán được”, “bản chất của tự nhiên là thay đổi”, hay “việc ta ra quyết định sẽ thay đổi bản chất của tự nhiên”. Não anh đã quy nạp Linguini thành toàn bộ loài người và liên kết nó với các chủ đề khác để dễ lưu trữ thông tin hơn, nhưng điều đó khiến cho cuộc nói chuyện của cả hai không đi tới đâu.

Nên nói tóm lại:

  • Remy không trả lời trực tiếp vào câu hỏi của Django, nên dù biết là Remy không sai Django vẫn không biết mình đang sai ở đâu
  • Django dù muốn hỏi câu hỏi trực tiếp ông cũng không thể hỏi được, nên Remy dù muốn trả lời vào câu hỏi đó anh cũng không làm được

Ở đây Remy nói sự thay đổi sẽ bắt đầu khi chúng ta quyết định. Nghĩa là nếu muốn bàn về sự thay đổi, thì phải bàn về sự ra quyết định. Nhưng nếu muốn bàn một cách rốt ráo về sự ra quyết định, thì không thể không bàn đến sự chú ý. Vì sự chú ý được sinh ra là để quyết định xem điều gì cần phải làm giữa những mong muốn khác nhau, thậm chí mâu thuẫn nhau. Tôi có một bài viết dành riêng cho nó: Bản ngã là gì nếu không phải là sự chú ý?

Sau khi Colette được Linguini (cưỡng) hôn, quá sung sướng cô chở Linguini khắp thành phố. Cô rồ ga điên cuồng, gió bay phần phật làm Linguini rơi cả nón ra, trong đó có Remy. Lúc rơi ra anh bị văng vào một quán cà phê vỉa hè, và mọi người đánh đuổi anh xuống cống.

🇻🇳

Khách đi đưng: Chuột!

(MỌI NGƯỜI LA HÉT)

Ngưi ph n: Lũ động vật kinh tởm.

Remy: Tôi đã bị nhắc nhở rằng mọi thứ mong manh như thế nào. Cách thế giới thực sự nhìn tôi ra sao. Và mọi thứ ngày càng tồi tệ hơn.

🇺🇸

People on the street: Rat!

(PEOPLE SCREAMING)

Woman: Disgusting little creatures.

Remy: I was reminded how fragile it all was. How the world really saw me. And it just kept getting better.

🔎

Đây không phải là lần đầu tiên anh bị đánh đuổi như vậy (lần đầu ở nhà bà chủ nhà, và lần hai là lúc bị phát hiện trong bếp). Nhưng đây là lần đầu tiên anh thực sự ngẫm nghĩ về thân phận loài chuột của mình. Hai lần đầu sự đánh đuổi của họ chỉ là những con dao giấy được phóng lung tung vào người anh thôi, nhưng phải sau hôm nói chuyện với Django, anh bắt đầu nghĩ tốt về những người đã ném dao vào anh. Và như đã nói ở bức hình đầu tiên, chính sự quan tâm của anh dành cho họ mới thực sự là con dao đâm vào người anh.

Remy vào văn phòng của bếp trưởng Skinner và phát hiện di chúc của Gusteau cùng với lá thư của mẹ Linguini. Skinner phát hiện thấy và rượt đuổi Remy. Đây là cảnh Remy nhảy ra khỏi tàu.

🔎

Nhiều người sẽ nhìn vào cảnh này mà vui mừng trước sự chiến thắng của Remy với kẻ xấu. Tuy nhiên, đây không phải là năng lực của anh gì cả, mà chỉ là may mắn thôi. Nếu không có cơn gió bất ngờ thổi đó, nếu khối lượng của Remy không đủ nhỏ để cơn gió đó có thể đẩy anh đi xa hơn, thì làm sao mà anh có thể đáp lên con tàu đó được? Nếu rơi xuống nước, làm mất bản di chúc và lá thư của mẹ Linguini thì có thể mọi việc sẽ còn tồi tệ hơn.

Nhưng điều đó cũng không có nghĩa là thành công hay thất bại hoàn toàn phụ thuộc vào ngoại cảnh. Nếu phân tích kỹ hơn, ta có thể thấy là bây giờ Remy đã được Linguine công nhận rồi. Chỉ cần có lớp vỏ con người, thì anh dư sức ra mở nhà hàng riêng. Nên tuy đúng là thành công thì cần có sự tác động từ ngoại cảnh, nhưng ta không nên dùng quan điểm đó trong bất cứ lập luận nào của mình. Vì những ai nghĩ rằng cần phải có ngoại cảnh thì mới thành công sẽ là những người thất bại đầu tiên.

🇻🇳

Ego: Cậu là Linguini phải không?

Linguini: Uh, chào ông…

Ego: Thứ lỗi cho tôi vì đã làm gián đoạn buổi tiệc chúc mừng sớm của cậu, nhưng tôi nghĩ sẽ chỉ công bằng khi cho cậu một cơ hội thi đấu vì cậu mới tham gia cuộc chơi này.

Linguini: Uh… cuộc chơi?

Ego: Đúng. Và cậu đang chơi mà không có đối thủ nào tham gia. Điều đó, như cậu có thể đoán… là phạm luật.

Linguini: Ông là Anton Ego.

Ego: Cậu phản ứng hơi chậm so với một người đang nổi lên như gió.

Linguini: Còn ông quá gầy so với một người thích đồ ăn.

Ego: Tôi không thích đồ ăn. Tôi yêu chúng. Nếu tôi không yêu chúng, tôi sẽ không nuốt. Tôi sẽ quay lại vào tối mai với một kì vọng lớn. Cầu mong anh sẽ không làm tôi thất vọng.

🇺🇸

Ego: You are monsieur Linguini?

Linguini: Uh, hello…

Ego: Pardon me for interrupting your premature celebration, but I thought it only fair to give you a sporting chances as you are new to this game.

Linguini: Uh… game?

Ego: Yes, and you’ve been playing without an opponent, which is, as you may have guessed… against the rules.

Linguini: You’re Anton Ego…!

Ego: You’re slow for someone in the fast lane.

Linguini: And you’re a thin for someone who likes food! [Journalists gasps]

Ego: I don’t like food, I love it. If I don’t love it, I don’t swallow. [Linguini gulps nervously] I will return tomorrow night with high expectations. Pray you don’t disappoint me. [leaves]

🔎

Ego được nhà làm phim mô tả như một người vô cùng bảo thủ và cao ngạo. Ông rất tự hào với những đoạn chơi chữ vừa đấm vừa xoa của mình, và xem việc hạ bệ được Gusteau là một chiến công hiển hách. Nhưng ở đoạn này theo tôi đắt giá nhất là hai câu cuối cùng: “Tôi sẽ quay lại vào tối mai với một kì vọng lớn. Cầu mong anh sẽ không làm tôi thất vọng.” Nó cho thấy toàn bộ cái tôi của ông ấy (cái ego của Ego) được sinh ra chỉ để nhằm một điều duy nhất: giữ vững sự kỳ vọng về chất lượng sản phẩm. Nếu thực sự Linguini/Remy có tài, chẳng phải chinh phục ông ấy là một điều rất dễ dàng sao? Vậy thì, lửa thử vàng, gian nan thử sức. Nếu Ego là một kẻ kém cỏi trong việc bảo vệ cái tôi của mình, thì Paris sẽ chỉ biết Remy là một tài năng, chứ không biết được giữa một đám tài năng ai vượt trội hơn cả. Ông ấy đã dành cả cuộc đời để chờ một chú chuột tầm thường đến chinh phục trái tim mình. Ông ấy muốn một lần trong đời thấy rằng mình đang sai.

Linguini giận Remy vì đã chỉ biết tập trung vào chuyện nấu ăn mà không tôn trọng suy nghĩ của những người khác. Remy giận Linguini vì đã nhận hết mọi công lao về mình trong lúc phỏng vấn với báo chí. Trong lúc tức giận Remy đã dẫn cả đàn vào nhà hàng trộm thức ăn. Khi Linguini quay lại xin lỗi thì phát hiện chuyện này.

🇻🇳

Linguini: Cái gì vậy? Chuyện gì thế này?

Cái… Này…

Cậu… cậu đang ăn trộm thức ăn hả? Sao cậu có thể? Tôi… Tôi đã coi cậu là bạn! TÔI ĐÃ TIN CU!

CÚT ĐI! Cậu và cả lũ bạn chuột của cậu nữa! Và đừng có quay lại, nếu không tôi sẽ đối xử với cậu theo cách các nhà hàng nên đối xử với bọn phá hoại!

🇺🇸

Linguini: What is this? What’s going on?

What? Hey!

You’re-you’re-you’re stealing food? Wha… how could you? I… I thought you were my friend! I TRUSTED YOU!

GET OUT! You and all your rat buddies! And don’t come back, or I’ll treat you the way restaurants are supposed to treat pests!

🔎

Remy vừa mới bị những người xa lạ làm lung lay niềm tin của mình, thì bây giờ đến chính Linguini bồi thêm một cú khác. Remy đã sai khi đem cả đàn tới ăn trộm đồ ăn để trả đũa Linguini, nhưng điều đó không có nghĩa là Linguini nên đe dọa sẽ đối xử như cách các nhà hàng nên đối xử với chuột. Đây là một lời nhắc nhở cho cả Remy và Linguini: không bao giờ đối xử tệ với bạn mình, kể cả khi họ đã đối xử tệ với mình. Vì chỉ một lần như vậy thôi là sẽ đẩy họ tới sự bất lực.

🇻🇳

Remy: Bố nói đúng. Con đang đùa với ai chứ? Chúng ta đâu thể thay đổi bản thân, và chúng ta là chuột. Cậu ấy sẽ đi khỏi sớm thôi, và giờ bố biết cách vào trong rồi đấy. Cứ trộm tất cả những gì bố muốn.

Django: Con không vào sao?

Remy: Con giờ chẳng còn thấy ngon miệng nữa rồi.

🇺🇸

Remy: You’re right, Dad. Who am I kidding? We are what we are, and we’re rats. Well, he’ll leave soon, and now you know how to get in. Steal all you want.

Django: You’re not coming?

Remy: I’ve lost my appetite.

🔎

Lần này Remy buông xuôi. Anh thừa nhận rằng mình đang lừa dối bản thân, và thừa nhận sự bất lực của mình trong việc thay đổi tự nhiên. Anh chấp nhận thân phận loài chuột của mình. Django hẳn cũng từng có một ngày buồn bã như thế.

🇻🇳

Mustafa: Thưa ngài, ngài đã biết ngài muốn ăn gì tối nay không?

Ego: Có, tôi nghĩ là tôi biết. Sau khi đọc nhiều lời tâng bốc quá lố về anh đầu bếp mới của nhà hàng, anh có biết tôi đang thèm thưởng thức cái gì không? Một góc nhìn. Đúng thế. Tôi muốn có một góc nhìn thật tươi ngon, không lẫn vào đâu, được chuẩn bị kỹ lưỡng. Anh có thể giới thiệu một chai rượu ngon đi kèm với nó không?

Mustafa: Thưa ngài cái nào cơ?

Ego: Với góc nhìn. Hết rồi à, tôi đoán thế?

Mustafa: Tôi…

Ego: Tốt lắm. Vì các anh đã hết góc nhìn và dường như chẳng có ai khác có nó ở cái thành phố tm lm này, nên hay là ta thỏa thuận vầy đi. Các anh cung cấp món ăn, tôi cung cấp góc nhìn. Và tôi nghĩ một chai Cheval Blanc 1947 sẽ hợp với nó đấy.

Mustafa: Tôi e là tôi… lựa chọn cho bữa tối của ngài là gì ạ?

Ego: ng dy gin d] Bảo với bếp trưởng Linguini của các anh rằng tôi muốn bất cứ thứ gì mà anh ta dám phục vụ tôi. Bảo anh ta hãy trổ hết tài năng ra mà thuyết phục tôi.

🇺🇸

Mustafa: [taking Ego’s order] Do you know what you’d like this evening, sir?

Ego: Yes, I think I do. After reading a lot of overheated puffery about your new cook, you know what I’m craving? A little perspective. That’s it. I’d like some fresh, clear, well-seasoned perspective. Can you suggest a good wine to go with that?

Mustafa: With what, sir?

Ego: Perspective. Fresh out, I take it?

Mustafa: I am, uh…

Ego: Very well. Since you’re all out of perspective and no one else seems to have it in this bloody town, I’ll make you a deal. You provide the food, I’ll provide the perspective, which would go nicely with a bottle of Cheval Blanc 1947.

Mustafa: [Visibly confused] I’m afraid… your dinner selection?

Ego: [stands up angrily] Tell your chef, Linguini, that I want whatever he dares to serve me. Tell him to hit me with his best shot.

Also read: Is there such a concept of “clear food”?

🔎

“Perspective” quả là một từ đắt, một mot juste. Nhiều người sẽ bảo đây chỉ là ngôn từ sáo rỗng để che đậy, là cách dùng hình ảnh bóng bẩy để đấm vào mặt người khác. Thì… cũng không sai. Rõ ràng, nếu bạn xem cẩn thận từng khung hình một, thì sẽ thấy cách tôi chọn khung hình cứ như là đang xuyên tạc bản tính thật của ông ấy vậy. Trong phim ông ấy đặt ra câu hỏi thách thức, cổ ngẩng cao, nhìn người hầu bàn bằng nửa con mắt, nhe răng đòi ăn tươi nuốt sống. Cái cảnh tôi lấy chắc chắn chỉ là trùng hợp với khuôn mặt của người tử tế thôi, chứ làm sao mà vậy được.

Xem ba bốn lần cảnh này, đặc biệt là khúc nhe răng ăn tươi nuốt sống, cộng thêm cái giọng khàn khàn, tự nhiên tôi lại liên tưởng đến rồng Smaug trong phim Hobbit. I am fire I am death :v

Tuy vậy, như các bạn đã biết, về sau thái độ của ông ấy thân thiện hẳn ra. Ông ấy đã đứng ngắm trăng rất lâu, và cuối cùng sẵn sàng đạp đổ những gì mình đã từng nói trước đó. Nên nếu Remy vẫn luôn tin rằng con người là tốt dù bằng chứng ngược lại rành rành trước mắt, thì tôi cũng phải mô tả ông ấy như một người thân thiện bất kể ông ấy hung tợn ra sao. Để có thể cung cấp được một góc nhìn mới thì ta phải tạm hoãn lại góc nhìn vốn có đã. Việc của mình là cung cấp góc nhìn mới cho ông ấy, còn việc đánh giá ông ấy thân thiện hay hung tợn hãy để tự ông ấy làm.

🇻🇳

Gusteau: Vậy là chúng ta bỏ cuộc

Remy: Sao ông lại nói thế?

Gusteau: Chúng ta đang ở trong một cái lồng bên trong một cái cốp xe, chờ đợi một tương lai đầy đồ ăn đông lạnh.

Remy: Không, tôi mới là người trong lồng. Tôi mới bị bỏ cuộc. Còn ông tự do mà.

Gusteau: Tôi chỉ tự do như trí tưởng tượng của cậu thôi. Như chính cậu vậy

Remy: Ôi, cho tôi xin. Tôi mệt mỏi với việc giả vờ lắm rồi. Tôi giả vờ làm một con chuột với bố tôi. Tôi giả vờ làm một con người qua Linguini. Tôi giả vờ ông tồn tại để tôi có ai đó nói chuyện! Ông chỉ nói những thứ mà tôi biết lâu rồi! Tôi biết tôi là ai! Tại sao tôi lại cần ông phải nói với tôi điều đó? Tại sao tôi cần phải giả vờ?

Gusteau: [Bật cười] Nhưng cậu không hề giả vờ, Remy ạ. Cậu chưa từng giả vờ.

🇺🇸

Gusteau: So, we have given up.

Remy: Why do you say that?

Gusteau: We are in a cage inside the car trunk awaiting a future in frozen food products.

Remy: No, I’m the one in a cage. I’ve given up. You are free.

Gusteau: I am only as free as you imagine me to be. As you are.

Remy: Oh, please. I’m sick of pretending. I pretend to be a rat for my father. I pretend to be a human through Linguini. I pretend you exist so I have someone to talk to! You only tell me stuff I already know! I know who I am! Why do I need you to tell me? Why do I need to pretend?

Gusteau: (CHUCKLING) But you don’t, Remy. You never did.

🔎

Khi bị nhốt trong lồng, Remy một lần nữa thừa nhận rằng mình đã lừa dối bản thân. Anh khẳng định là mình đã hết cách. Nếu ai vẫn dây dưa nói là anh còn cách, anh sẽ phát bực lên. “ĐỪNG NÓI GÌ THÊM NỮA. TÔI KHÔNG TIN ĐÂU.” Chẳng phải chỉ những kẻ ngây thơ mới tin rằng có thể làm được những điều bất khả sao? Thật khó chịu và phiền phức.

Bố Remy hẳn cũng từng có một ngày như thế.

Guesteau đã làm gì trong tình cảnh này? Ông bật cười. Bằng nụ cười đó, ông phủ nhận rằng anh là người lừa dối chính mình. Về cơ bản, ông đang phủ nhận cảm xúc của Remy, và yêu cầu anh phải tự thay đổi quan niệm của bản thân cho tới khi ông đồng ý thì thôi. Thật may là Gusteau là do Remy tưởng tượng ra chứ không phải người thật. Nếu là người thật thì rất có thể tâm trạng của Gusteau cũng chẳng thoải mái mà bật cười được như vậy. Và nếu có làm được thế nào cũng càng khiến Remy cảm thấy mình bị coi thường hơn.

Bằng việc giữ cho tâm trí của Remy luôn ở chủ đề “đã chọn tin Linguini”, ông đã giúp anh không còn suy nghĩ về chủ đề “tôi đã lừa dối chính tôi”. Bằng việc chỉ nói về Linguini, Remy sẽ thay đổi đối tượng chú ý. Thay đổi đối tượng để chú ý cũng sẽ thay đổi góc nhìn của ta.

🇻🇳

Django: Con đi đâu đấy?

Remy Quay lại nhà hàng. Họ sẽ thất bại mất nếu không có con.

Django: Sao con phải quan tâm chuyện đó?

Remy: Vì con là đầu bếp!

🇺🇸v

Django: Where are you going?

Remy: Back to the restaurant. They’ll fail without me.

Django: Why do you care?

Remy: Because I’m a cook!

🔎

Sau khi được bố và anh mình giải cứu, Remy chạy ngay lập tức đến nhà hàng. Nếu Gusteau không chuẩn bị sẵn tinh thần cho Remy trước, thì rất có thể anh sẽ xin lỗi bố vì mình đã cãi lời, nhận ra gia đình mới là điều quan trọng nhất, và quay lại công việc kiểm tra thuốc độc trước đây. Nhưng giờ đây, thứ duy nhất anh còn nhớ về bản thân đó là anh là một đầu bếp. Còn đầu bếp đó là chuột hay là người anh cũng không quan tâm. Khái niệm “tôi là chuột” đã hoàn toàn rời bỏ tâm trí anh. Anh đã tự định nghĩa lại chính mình.

🇻🇳

Django: Remy.

Emile: Đừng làm thế.

Django: Remy. Đừng! Dừng lại!

Emile: Họ sẽ thấy em mất. Dừng lại.

Horst: Chúng ta đang không bàn về tôi. Mà chúng ta đang bàn về chuyện làm thế nào bây…

Mt đu bếp: CHUỘT!

Django: Remy!

Horst: Lấy tôi con dao.

🇺🇸

Django: Remy.

Emile: Don’t do it.

Django: Remy! Don’t! Stop!

Emile: They’ll see you. Stop.

Horst: We’re not talking about me. We’re talking about what to do right…

Chef: RATS!

Django: Remy.

Horst: Get my knife.

🔎

Việc anh là chuột vốn không liên quan gì đến việc nấu ăn, nhưng bây giờ người đầu bếp này phải giải quyết vấn đề chuột – người cho xong, một lần cho mãi mãi. Thành kiến này đã biến đổi anh đến mức bây giờ anh sẵn sàng bỏ cả mạng sống của mình để thay đổi nó. Phải là một kẻ đến cái mạng của mình còn không tiếc mới có thể làm những người có thành kiến phải suy nghĩ lại.

🇻🇳

Linguini: ĐỪNG ĐỤNG VÀO NÓ!

🇺🇸

Linguini: DON’T TOUCH IT!

🔎

Emile và Django tận mắt chứng kiến Linguini ra bảo vệ Remy như thế nào. Nếu Linguini chỉ ra trễ một giây thôi, chắc chắc Remy đã mất mạng.

Điều này làm đảo lộn mọi quan niệm của Django. Linguini giờ đây không chỉ là con người đầu tiên chơi thân với loài chuột, mà trên hết, còn là ân nhân cứu mạng của con mình. Ông buộc phải tra vấn lại toàn bộ thế giới quan của mình, và phải định nghĩa lại thế nào là “con người”.

🇻🇳

Linguini: Tôi biết điều này nghe thật điên khùng, nhưng, sự thật đúng là đôi lúc nghe điên khùng thật. Nhưng điều đó không có nghĩa là nó không phải là sự thật. Và sự thật là, tôi không hề có tài năng gì hết. Nhưng con chuột này, chính nó là người đứng sau các công thức đó. Nó chính là người đã nấu ăn. Người đầu bếp thực sự. Nó đã trốn dưới cái mũ đầu bếp của tôi. Nó điều khiển hành động của tôi. Nó là lý do tôi có thể nấu những món ăn hấp dẫn mọi người. Là lý do khiến Ego ở bên ngoài cánh cửa kia. Mọi người đã khen tôi vì tài năng của nó. Tôi biết điều này thật khó tin, nhưng mà này, mọi người đã tin là tôi biết nấu ăn, phải không?

Nghe này, chuyện này là có thể. Nó nghe thật điên rồ, nhưng nó sẽ làm được. Chúng ta có thể trở thành nhà hàng danh giá nhất Paris, và chú chuột này, chú đầu bếp nhỏ xuất sắc này, có thể đưa ta tới đó. Mọi người nghĩ sao? Mọi người cùng tôi chứ?

🇺🇸

Linguini: I know this sounds insane, but, well, the truth sounds insane sometimes. But that doesn’t mean it’s not the…the truth. And the truth is, I have no talent at all. But this rat, he’s the one behind these recipes. He’s the cook. The real cook. He’s been hiding under my toque. He’s been controlling my actions. He’s the reason I can cook the food that’s exciting everyone. The reason Ego is outside that door. You’ve been giving me credit for his gift. I know it’s a hard thing to believe, but, hey, you believed I could cook, right?

Look, this works. It’s crazy, but it works. We can be the greatest restaurant in Paris, and this rat, this brilliant little chef, can lead us there. What do you say? You with me?

🔎

Ở đây Linguini đang cố gắng nói rằng: dù mọi người có tin nó hay không, thì đây chính là sự thật. Nói theo nhà văn Phillip Dick thì “thực tại là thứ sẽ không mất đi khi bạn ngừng tin vào nó”. Đây chính là điều Django đã cố gắng nói cho Remy biết. Đây cũng là điều Remy đã cố gắng nói cho Django biết.

🔎

Cô biết anh không sai, nhưng cô cũng không biết mình đã làm gì sai. Cô không trách anh kém cỏi, mà trách đã không nói chuyện này sớm hơn, để bây giờ thành ra lừa dối cô. Ở phía anh, anh cũng muốn nói ra cho cô biết từ lâu lắm chứ. Anh cũng chẳng ngại nói rằng mình kém cỏi bất tài, nhưng anh vẫn không dám làm. Nếu anh chưa thể đảm bảo sự an toàn cho Remy, thì làm vậy sẽ là nguy hiểm. Nghĩa là, anh cảm thấy mình cần phải giải quyết vấn đề định kiến về loài chuột nói chung của cô trước thì mới có thể thú nhận sự bất tài của mình một cách thoải mái được.

Nhưng có thật cô có định kiến đó không? Hay cô chỉ sốc lúc đầu, nhưng rồi sẽ tự thấy chú chuột ấy cũng có hoàn cảnh hệt như mình? Tức là, thật ra anh chỉ cần bâng quơ hỏi “em cảm thấy gì về việc một chú chuột biết nấu ăn?”, thì chắc hẳn nó sẽ kích thích trí tưởng tượng của cô. Cô sẽ nhớ lại cái thời cô mới đi xin việc, khi cô phải chịu nhiều lề luật chỉ vì mình là phụ nữ. Anh chưa hề đặt câu hỏi này cho cô, nhưng trong vô thức đã thay mặt cô trả lời nó. Và tất nhiên câu trả lời của anh trật lất. Thế nên, câu hỏi đó không chỉ là để cô chuẩn bị tinh thần làm quen với chuột, mà còn là để anh có được cơ hội cảm thấy cô hoàn toàn không giống mình nghĩ.

Tại sao anh lại không đặt được câu hỏi này? Vì để có thể mà hỏi thì ít nhất cũng phải nghĩ ra được câu hỏi đã. Đứng từ ngoài thì thấy đơn giản, nhưng chỉ có người trong cuộc mới thấy bít đặc. Chỉ cần nghĩ đến việc cô sẽ sốc thôi, là đầu óc của Linguini sẽ tự bế quan tỏa cảng chính mình, không cho anh nghĩ tiếp. Và kể cả khi anh lạnh lùng, nhất quyết phải giải quyết cho bằng được, thì công việc bếp núc không cho phép anh thảnh thơi nghĩ về chuyện tìm hướng giải quyết. Để có thể làm sáng tỏ bất cứ điều gì thì đều cần phải suy nghĩ. Chỉ cần có bất kỳ việc gì choán lấy tâm trí ta, thì ta không thể kết nối mọi dữ kiện, dù dữ kiện thì đã có sẵn hết. Ta có thể có linh cảm là sẽ có lối ra cho vấn đề này, nhưng việc bảo vệ Remy đòi hỏi nhiều sự chắc chắn hơn là linh cảm. Tới chừng nào mọi dữ kiện được kết nối hết thì mới có thể nói ra dứt khoát, còn không thì anh sẽ cứ ở một cảm giác lưng lửng, hoang mang.

Cái ý của Remy khi nói về thế giới mong manh thật ra là đang nói đến sự mong manh của quá trình tư duy. Và tư duy không chỉ là nằm gác tay lên trán là xong, mà còn phải ghi lại các suy nghĩ rời rạc rồi sau đó sắp xếp các ý lại cho rõ ràng. Nói chung, chỉ khi nào suy nghĩ được trình bày dưới dạng văn bản thì mới mong không sợ rằng mình đang sai. Còn hễ mà còn sợ mình đang sai thì anh sẽ còn bị cứng họng mỗi khi cô hỏi “có chuyện gì thế?”, mặc dù anh biết anh không sai.

Chính vì như vậy, nên những người có thể giúp người khác thay đổi quan niệm nhất lại là những người không bao giờ ở trạng thái sẵn sàng để giúp. Sự rảnh rỗi là điều tối quan trọng để hàn gắn mọi thứ. Thế nên, mặc dù cô rất muốn tát anh vì anh đã không nói sớm, thì cô cũng hiểu đó không phải là lỗi của anh. Cô nhớ lại những lần đã dí dao vào cổ anh, đã tát anh nổ đom đóm mắt, và đã xém xịt hơi cay vào mắt anh. Cô nhớ lại những điều đó, và nhận ra mình đã làm ngược lại tất cả những gì mình thực sự mong muốn. Tất cả những gì cô có thể làm bây giờ là nuốt ngược lại và bỏ trốn.

🇻🇳

Remy: Bố.

Remy: Bố à, con không biết nói gì nữa.

Django: Bố đã sai về những người bạn của con và cả về con nữa.

Remy: Con không muốn bố nghĩ con đang chọn những thứ này trên cả gia đình. Con không thể chọn giữa hai nửa của chính mình.

Django: Bố không nói về chuyện nấu ăn. Bố đang nói đến suy nghĩ của con. Việc này thực sự rất có ý nghĩa với con?

(HUÝT SÁO)

Django: Chúng ta không phải là những đầu bếp, nhưng chúng ta là gia đình. Con hãy bảo chúng ta phải làm gì, và chúng ta sẽ làm nó.

🇺🇸

Remy: Dad.

Remy: Dad, I don’t know what to say.

Django: I was wrong about your friend and about you.

Remy: I don’t want you to think I’m choosing this over family. I can’t choose between two halves of myself.

Django: I’m not talking about cooking. I’m talking about guts. This really means that much to you?

(WHISTLES)

Django: We’re not cooks, but we are family. You tell us what to do, and we’ll get it done.

🔎

Đây là nút thắt cuối cùng của bố con Remy được giải quyết. Ta thấy, sau rất nhiều xung đột thì các nhân vật mới có thể nói cho nhau nghe điều mà họ đã muốn nói cho nhau nghe từ rất lâu. Họ đã phải trải qua một quá trình tái định nghĩa tất cả các khái niệm để có thể lắng nghe được nhau. Remy đã phải định nghĩa lại thế nào là “gia đình”, Django phải định nghĩa lại thế nào là “loài người”, và Colette phải định nghĩa lại thế nào là “Linguini” và “loài chuột”. Họ không khác gì những ông thầy bói mù xem voi: cùng nói về “con voi” nhưng lại hiểu theo những cách hiểu khác nhau. Mà nếu mà có những cách hiểu khác nhau cho cùng một cái tên, thì đây chính là những từ đồng âm khác nghĩa.

Linguini thì xém nữa phải định nghĩa lại thế nào là “Remy”.

🇻🇳

Remy: Đội ba sẽ lo xử lý cá. Đội bốn, đồ quay. Đội năm, thịt nướng. Đội sáu, nước xốt. Tất cả vào vị trí. Nhanh, nhanh, nhanh!

🇺🇸

Remy: Team three will be handling fish. Team four, roasted items. Team five, grill. Team six, sauces. Get to your stations. Let’s go, go, go!

🔎

Con trai thủ lĩnh tất nhiên sẽ thừa hưởng tố chất chỉ huy 🤩

Cảnh Linguini chạy bàn rót rượu cho Ego

🔎

Trước đây Ego làm anh sợ chết khiếp, thì giờ Ego còn chẳng là cái đinh. Khi nào sự chú ý của anh dành cho Ego chỉ là con số 0 thì anh mới có thể phục vụ Ego chu đáo được.

Có một câu nói của Cao Huy Thuần mà tôi lặp đi lặp lại khá nhiều trong blog này: “Một con én mải miết đưa thoi. Mùa xuân có đến hay không, én không đặt vấn đề.” Để có thể làm được một điều gì đó (như đem mùa xuân tới chẳng hạn), cách tốt nhất là không nên nghĩ gì về nó. Ví dụ:

  • Remy không nghĩ gì về việc anh ấy là chuột → Remy giải quyết được vấn đề chuột – người
  • Gusteau không đoái hoài tới cảm xúc của Remy → Gusteau giúp được Remy khỏi bế tắc
  • Linguini không thấy là mình đang phục vụ Ego → Linguini phục vụ được Ego
  • Chim én không đặt vấn đề về mùa xuân → Chim én đem mùa xuân về

Chỉ khi nào cái mình đang muốn hướng tới được đặt ra khỏi tầm quan sát và không còn lởn vởn trong tâm trí của mình, thì ta mới làm nó tốt được.

Một số cách nói khác: đặt nó ra khỏi tầm quan sát, không chú ý đến nó, không đặt vấn đề gì tới nó, không đoái hoài gì đến nó, thờ ơ với nó, thấy nó không liên quan gì đến chuyện mình đang làm, hoàn toàn không nhận ra là nó đang tồn tại

Nhưng hẳn bạn cũng thấy có gì đó mâu thuẫn ở đây. Chẳng phải là để làm được một cái gì đó tốt nhất, ta nên toàn tâm toàn ý với nó sao? Đó là vì để đạt được bất cứ mục tiêu nào thì đều cần hoàn thành những bước nhỏ hơn. Khi ta toàn tâm toàn ý với mục tiêu nhỏ, thì ta sẽ tiến gần hơn đến mục tiêu lớn. Nhưng cũng vì toàn tâm toàn ý với mục tiêu nhỏ, mà việc mục tiêu lớn có đạt được hay không không còn lởn vởn trong tâm trí ta nữa. Nói cách khác, điều này trông mâu thuẫn nhưng thật ra lại hoàn toàn hợp lý.

Chính vì như vậy nên Lão Tử mới nói câu “Con đường vạn dặm bắt đầu từ một bước chân.” Chỉ cần quan tâm đến bước chân tiếp theo của mình thôi, là ta vừa có thể toàn tâm toàn ý đến công việc mà lại chẳng hề đoái hoài đến việc nó có đạt được hay không. Điều đó cũng có nghĩa, là với những ai còn đang mơ hồ để đạt mục tiêu lớn, thì họ mới còn đang chấp vào cái đích. Còn với những ai đã có một lộ trình rõ ràng rồi, việc đòi hỏi phải làm được bước lớn trước khi hoàn thành bước nhỏ bỗng trở nên buồn cười. Đó chính là lý do Gusteau bật cười trước Remy. Những người nhìn xa trông rộng thật ra chỉ là những người biết mình sẽ phải làm gì tiếp theo.

🇻🇳

Ego: Theo nhiều cách khác nhau, công việc của một nhà phê bình là dễ dàng. Chúng tôi ít khi chịu rủi ro, nhưng lại được tận hưởng một vị trí ở trên những người đã cống hiến công việc của họ và cả bản thân họ cho chúng tôi đánh giá. Chúng tôi rất hay dùng những lời chỉ trích tiêu cực, mà cả việc viết và đọc chúng đều rất vui. Nhưng sự thật cay đắng mà chúng tôi những nhà phê bình phải đối mặt đó là, khi thực sự xem xét kỹ càng mọi chuyện, những thứ bỏ đi hạng thường có khi lại nhiều ý nghĩa hơn là những chỉ trích của chúng tôi dành cho nó. Nhưng cũng có khi một nhà phê bình thực sự phải đối mặt với rủi ro, và đó là khi họ khám phá ra và bảo vệ những điều mới. Thế giới thường không tử tế với những tài năng mới, những sáng tạo mới. Những điều mới mẻ cần những người bạn.

Tối qua, tôi đã có một trải nghiệm mới mẻ, một bữa ăn ngoài sức tưởng tượng đến từ một nguồn gốc kì quặc không thể nào ngờ được. Nói rằng cả bữa ăn và người làm ra nó đã thách thức những quan niệm trước đây của tôi về việc nấu ăn ngon là còn chưa đủ xứng tầm. Phải nói là cả hai đã làm tôi chấn động đến tận tâm can. Trong quá khứ, tôi không hề giấu diếm sự xem thường của tôi đối với khẩu hiệu nổi tiếng của Bếp Trưởng Gusteau: “Ai cũng có thể nấu ăn.” Nhưng tôi nhận ra rằng, chỉ lúc này đây tôi mới thực sự hiểu được ý của ông ấy. Không phải tất cả mọi người đều có thể trở thành một nghệ sĩ lớn, nhưng một nghệ sĩ lớn có thể đến từ bất cứ đâu. Thật khó để tưởng tượng nguồn gốc khiêm tốn của thiên tài đang nấu ăn tại nhà hàng của Gusteau, người mà, theo quan điểm của kẻ phê bình này, hoàn toàn xứng đáng là đầu bếp danh giá nhất nước Pháp. Tôi sẽ sớm trở lại nhà hàng của Gusteau, nóng lòng được ăn thêm.

🇺🇸

Ego: In many ways, the work of a critic is easy. We risk very little, yet enjoy a position over those who offer up their work and their selves to our judgment. We thrive on negative criticism, which is fun to write and to read. But the bitter truth we critics must face is that, in the grand scheme of things, the average piece of junk is probably more meaningful than our criticism designating it so. But there are times when a critic truly risks something, and that is in the discovery and defense of the new. The world is often unkind to new talent, new creations. The new needs friends.

Last night, I experienced something new, an extraordinary meal from a singularly unexpected source. To say that both the meal and its maker have challenged my preconceptions about fine cooking is a gross understatement. They have rocked me to my core. In the past, I have made no secret of my disdain for Chef Gusteau’s famous motto: “Anyone can cook.” But I realize, only now do I truly understand what he meant. Not everyone can become a great artist, but a great artist can come from anywhere. It is difficult to imagine more humble origins than those of the genius now cooking at Gusteau’s, who is, in this critic’s opinion, nothing less than the finest chef in France. I will be returning to Gusteau’s soon, hungry for more.

🔎

Để Ego có thể nhận ra ý nghĩa thật sự của câu Ai cũng có thể nấu ăn, Ego đã phải tái định nghĩa lại toàn bộ những gì ông ấy đã quan niệm trước đây. Cái câu đó khi Ego lần đầu tiên nghe, nó đã không còn mang nghĩa gốc mà Gusteau nói, mà đã được khoác lên mình một cách hiểu hoàn toàn khác. Nói cách khác, nó đã bị biến nghĩa. Ego phải tự mình tìm cách đảo lại nghĩa của nó thì mới nhận ra được ý nghĩa gốc ban đầu.

Tại sao nó lại bị biến nghĩa? Vì bản thân Gusteau cũng không nói rõ ràng. Ý của ông ấy là Ai (dù xuất thân tầm thường đến mấy) cũng có thể nấu ăn, chứ không phải là Ai (dù khả năng nấu tệ đến mấy) cũng có thể nấu ăn. Nhưng do não chỉ có thể lưu được 3 đến 4 thông tin trong trí nhớ ngắn hạn, nên để phù hợp với việc lưu trữ và xử lý, cả cụm dài loằng ngoằng Ai dù xuất thân tầm thường đến mấy cũng có thể nấu ăn sẽ phải rút gọn thành Ai cũng có thể nấu ăn. Nhưng dưới lớp vỏ ngôn ngữ đó, khi được lôi ra xài lại, nó lại dễ bị hiểu thành Ai dù khả năng nấu tệ đến mấy cũng có thể nấu ăn. Cần phải hiển ngôn được cái ý ẩn đó thì người ta mới hiểu được. Nhưng điều đó là bất khả. Ngay từ đầu cái ý đó buộc phải bị loại khỏi câu để não có thể lưu trữ và xử lý nó.

Bất cứ quan niệm hay triết lý nào cũng cần sản xuất được những câu như vậy thì mới có thể truyền đi xa được.

Tab 1

Tab 2

Tab 3

201305_chineseink_04

Kết luận

Tôi nghĩ, về lý thuyết, Đạo gia là một tư tưởng triết học rất tốt để không còn sợ hãi, nhưng trên thực tế nó lại rất tốt để dung dưỡng sự sợ hãi. Nó tạo thêm gánh nặng cho những ai muốn cam kết với nhau, và làm thui chột lòng dũng cảm ở họ. Những người xây dựng nó có lẽ đã đinh ninh rằng những ai theo nó đều là những người ổn định về mặt tâm lý sẵn rồi. Những nỗi sợ được miêu tả trong Đạo Đức Kinh và Nam Hoa Kinh là những nỗi sợ không quá nghiêm trọng.

Tôi nghĩ, với những ai đang còn ngập trong sợ hãi, hoặc đang giúp đỡ người đang sợ hãi, thì họ nên một lần dứt khoát vứt bỏ Đạo gia sang một bên, và chuyên tâm vào chuyện chữa lành. Họ rất dễ bị nhầm lẫn, và thế nào cũng sẽ nhầm lẫn. Sau khi hết sợ rồi thì có thể quay lại cũng được.

Hoặc có thể nói theo hướng khác: Đạo không chấp nhận chuyện người theo nó còn sợ hãi. Khi phát hiện bản thân đang sợ, Đạo yêu cầu họ lập tức nhìn thẳng vào nỗi sợ. Vì có dám đối diện với nó thì mới thấy nó hóa ra chẳng đáng sợ tí nào. Ai còn chần chừ, còn tránh né, là vẫn còn quanh quẩn ở tiểu trí, chưa phải là đại trí. Mọi suy nghĩ, hành động của họ đều không phải vô vi, dù nó trông như vậy tới đâu đi nữa. Đạo sẽ không đến gặp họ, dù họ có hiểu nó đến bao nhiêu.

201305_chineseink_04

Mối quan hệ của một bông hoa chết

Đây là phần 2 của loạt bài Khi đạo sĩ gặp rối loạn tâm lý.

Để thuận tiện, tôi sẽ đặt tên đạo sĩ có rối loạn tâm lý là Megan, còn người yêu của cô là Cueball.

Đây là Cueball và Megan:

Ta hãy nói về Megan trước. Cô tuy mắc bệnh, nhưng cô cũng là một người thông minh. Chính vì như vậy, nên cô biết ai có mối quan hệ với cô sẽ vô cùng gian nan và vất vả. Nên khi đã xác quyết mình là bông hoa chết, thì kèm theo đó cô cũng có một xác quyết thứ hai: những người kém cỏi không đủ năng lực để yêu cô.

Nếu cô đã chấp nhận bước vào một mối quan hệ với một ai đó, người đó cần phải thông minh như cô, nhìn xa trông rộng như cô, ứng biến tốt với môi trường như cô. Tuy bệnh của cô có làm cô thần tượng hóa người khác thật, nhưng đúng là chỉ một người hoàn hảo mới có thể đáp ứng nổi một bông hoa chết.

Chính vì như thế, nên chỉ cần thấy anh kém linh hoạt là Megan đã kết luận ngay rằng phản ứng của anh quá chán (dấu hiệu 2), trong khi sự chậm chạp đó có rất nhiều lý do. Nếu anh chỉ ra rằng cô đang không nhận ra rằng xấu cũng là tốt và tốt cũng là xấu, cô sẽ vặc lại là đó là những điều anh cần cải thiện.

Bằng con mắt của mình, mọi thiếu sót của anh sẽ bị nhìn ra hết. Cô sẽ không hài lòng khi thấy anh không được như trông đợi, mặc dù chúng có thể vượt quá khả năng của anh. Với cô, anh không khác gì một công ty cung cấp dịch vụ cả. “Anh đã cam kết với tôi, anh phải làm việc chuyên nghiệp. Sản phẩm của anh không được tì vết, thái độ phục vụ phải tận tâm. Tôi không cần biết anh vất vả tới đâu, nhưng nếu những sản phẩm của anh không hoàn thiện thì tôi sẽ không nhận.” Ai muốn bước vào mối quan hệ với cô, người đó cần chuẩn bị tinh thần đó.

Lao động là vinh quang. Một mối quan hệ cần nhiều yếu tố, và những ai chưa chuẩn bị sẵn sàng thì tốt nhất đừng bước vào. Ai chỉ thấy cô ích kỷ, đòi hỏi quá quắt, thì họ chưa thực sự hiểu thế nào là nghiêm túc với một mối quan hệ. Cô làm vậy là vì mối quan hệ đòi hỏi cô làm vậy. Không sớm thì muộn, nếu những vấn đề đó không được đáp ứng, thì nó chỉ đem lại bất mãn và ức chế cho cả hai. Những đòi hỏi của cô phải nói là nghiệt ngã, nhưng không ai có thể phủ nhận giá trị lâu dài của nó. Thà không yêu thì thôi, chứ đã yêu thì không thể thỏa hiệp với cái nửa vời được.

Đó là ở phía Megan. Nếu những điều ở trên chưa đủ ép phê, ta hãy xét đến phía Cueball.

Cueball

Để Cueball trở thành nhà cung cấp dịch vụ hoàn hảo cho Megan, anh phải có ý tưởng khởi nghiệp từ rất sớm.

Để có thể chinh phục được những đòi hỏi nghiệt ngã đó, anh đã phải có ý thức về việc gặp gỡ cô trong tương lai. Vì đoán sẽ rất gian nan để đáp ứng chúng, anh đã vạch ra một lộ trình dài hơi để tích lũy kiến thức. Một cách đại khái, anh đã biết sơ về một số tính cách của cô trước khi gặp cô. Hai người gặp được nhau không chỉ hoàn toàn do sự tình cờ, mà có một phần lớn là do anh đã chuẩn bị sẵn sàng cho điều đó.

Vì biết cô có rối loạn, nên ngay từ đầu anh đã biết sẽ có ngày cô làm tổn thương anh. Những phản bội đều không thể qua được mắt anh, nhưng anh chấp nhận nó, vì thứ quan trọng hơn không phải là dằn vặt cô, mà là cho cô thấy cô không phải là bông hoa chết. Theo hiểu biết hạn hẹp của tôi về tâm lý học trị liệu, những ai chấp nhận chuyện vẫn quan tâm tới người khác dù bị họ tổn thương có thể sẽ phát triển tính cách đồng phụ thuộc. Nếu là người như vậy, Cueball sẽ cảm thấy tội lỗi khi muốn nói cô đang sai, dù anh biết cô cần anh nói điều đó. Nếu anh không làm cô nhận ra những biện hộ của mình là không có giá trị, thì những ức chế của anh không thể giải quyết được.

Khi gặp anh, cô sẽ lao vào tới tấp (dấu hiệu 2), nhưng anh thấy có gì đó rất không ổn trong chuyện này. Cô nói với anh là cô với anh bổ sung và xung khắc với nhau như âm với dương, nhưng anh biết suy nghĩ này thật nguy hiểm. Nó chỉ củng cố sự lý tưởng hóa của cô (dấu hiệu 2), và thổi thêm rắc rối cho mối quan hệ rối loạn này. Nhưng mặt khác, kết luận đó anh không thấy có gì sai cả. Nếu không thể chỉ ra được nó sai ở đâu đúng ở đâu, anh sẽ không thể giúp cô.

Khi chỉ trích anh, Megan sẽ thường xuyên dùng ẩn dụ và so sánh để miêu tả vấn đề. Thực tế, đó là cách mà Trang Tử hay sử dụng, làm cho khả năng biến đổi góc nhìn của ông ấy cực kì mạnh. Nếu muốn làm Megan tâm phục khẩu phục, anh phải có khả năng dùng chính những ẩn dụ cô đưa ra để lật ngược tình huống, nếu không sẽ bị lạc vào những biến hóa của cô. Bằng trực giác, không khó để anh lật lại chúng. Nhưng nếu như anh chưa thử tra vấn suy nghĩ của mình, thì anh không cho phép mình phát biểu. Vì anh biết là mình có thể sai, nên kể cả khi cô cần anh nói cho cô biết cái nào đúng cái nào sai, anh cũng không nói cho cô. Nói những gì mình chưa thật sự chắc chắn là trái với lương tâm của anh. Điều này làm cho những méo mó cô có không cách nào được sửa chữa.

Vì Megan biết rất khó để có người đáp ứng nổi những đòi hỏi của cô, nên khi có người đem đến cho cô HY VỌNG, cô sẽ cố gắng hết sức để trân trọng nó. Cô sẽ rất giữ gìn để không nổi giận (dấu hiệu 8), và nếu như có nổi giận thì chỉ cần một lời xoa dịu là được. Nhưng anh cảm thấy không thể làm điều đó mãi được. Những gì cô đòi hỏi là hợp lý, và không sự xoa dịu nào có thể giải quyết được những xung đột về mặt tư tưởng một cách rốt ráo. Nếu không có một câu trả lời thuyết phục thì cô sẽ không phục anh, và anh sẽ không phục cô. Cái uy là vô cùng quan trọng để cả hai lắng nghe nhau. Cô có thể không còn nhớ cô đã yêu cầu gì anh (do nhiều dấu hiệu), nhưng anh thì tự thấy những yêu cầu đó là tối quan trọng cho mối quan hệ. Điều đó lại khiến cho cô cảm thấy như mình bị bỏ rơi (dấu hiệu 1), và vòng xoáy lại tiếp tục.

Đó là chưa kể, vì Cueball cũng hiểu Đạo, nên anh hứng thú hơn với việc trở thành một người không đáng tin. Anh thoải mái hơn với việc trở nên vô dụng trong mắt cô, thoải mái hơn khi đánh đổ niềm tin cô dành cho anh. Khi cô có nhu cầu cấp thiết thì anh chỉ làm rất chậm rãi và thong thả. Nhờ có tính cách đó mà anh mới chinh phục được cô. Nhưng lúc này, nó chỉ đổ dầu vô lửa, làm giọt nước tràn ly. Nó làm cho cô tức phát điên, và làm cô cảm thấy bao nhiêu nỗ lực để kiềm chế bản thân lại vuột ra khỏi tầm tay của mình một lần nữa. Cô không biết phải tin anh chỗ nào, dù cô biết anh nói không sai. Cô không biết mình đã làm gì sai, dù thực tế lỗi không phải ở cô. Cô cảm thấy đúng là mình lại đẩy anh ra xa, và cái xác quyết mình là bông hoa chết kia càng được củng cố hơn nữa.

Nói tóm lại, anh không dám nói cô sai, không cho phép mình nói cô sai, thích thú với việc nghĩ rằng mình mới là người sai, và có việc còn quan trọng hơn việc nói cho cô biết cô đang sai ở đâu, dù cả anh và cô đều biết rằng nếu anh không nói thì rối loạn của cô sẽ còn tiếp diễn.

*      *      *

Còn nhiều vấn đề nữa, nhưng nói chung mối quan hệ đó sẽ như thế này:

Khi Cueball muốn tiếp cận Megan bằng con đường tình cảm (màu đỏ), con người lý trí (màu xanh) của cô sẽ thấy vô ích:

Nhưng khi Cueball muốn tiếp cận Megan bằng con đường lý trí, con người cảm xúc của cô sẽ bị tổn thương:

Ngược lại cũng vậy: Megan tiếp cận Cueball bằng con đường nào cũng không được:

Trong trường hợp hiếm hoi, khi cả hai hoặc cùng tình cảm hoặc cùng lý trí, sẽ không có gì ngăn được họ cả. Ta nói họ đồng điệu hoặc cộng hưởng nhau:

Còn không thì họ sẽ cứ luẩn quẩn với nhau:

Kết quả là có một bức tường vô hình chặn lại giữa cả hai, mà mỗi lần họ định giải quyết thì nó lại lẩn đi đâu mất. Nói như Lão Tử thì tường khả tường phi thường tường.

Giới thiệu, Phần 1

201305_chineseink_04

Phần 1: Ví dụ về sự tương tác giữa Đạo gia và rối loạn tâm lý

Để ví dụ, tôi sẽ so sánh Đạo gia với một loại rối loạn tâm lý được xem là vô cùng khó chữa: rối loạn nhân cách tâm trạng không ổn định (EUPD). Một số người nổi tiếng mắc phải nó có thể kể đến: Amy Winehouse, Marilyn Monroe, Britney Spears, Công nương Diana, Angelina Jolie-Pitt, Zelda Fitzgerald, Thomas Wolfe, Adolf Hitler.

Lưu ý 1: đây chỉ là một ví dụ minh họa, dựa trên những gì tôi quan sát thấy ở một trường hợp cụ thể. Để những kết luận này có giá trị khoa học, cần phải thu thập mẫu với số lượng lớn (tức cần thêm nhiều đạo sĩ có rối loạn tâm lý).

Lưu ý 2: khi nói về “đạo sĩ” ý tôi chỉ là người có hứng thú và làm theo Đạo gia, không nhất thiết là người dành cả đời cho nó. Có khi người chưa từng biết gì về nó cũng đã là đạo sĩ theo cách hiểu này. Đúng ra tôi nên dùng chữ “người hiểu Đạo” là hợp lý nhất. Nhưng càng viết tôi càng thấy dùng từ này nó luộm thuộm và không đủ chiều sâu.

Rối loạn này có 9 dấu hiệu nhận biết sau:

  1. Làm đủ chuyện điên rồ để không bị bỏ rơi, dù nó có thật hay chỉ là tưởng tượng
  2. Có các mối quan hệ (không nhất thiết là yêu đương) kịch tính và không bền vững. Khen thì khen tận mây xanh, chê thì chê mạt sát
  3. Không biết đâu mới thật sự là chính mình
  4. Bị kích động bởi những thứ có khả năng gây hại cho bản thân, ví dụ như rượu, tình dục, ăn trộm, lái xe bất cần đời, ăn vô tội vạ
  5. Lâu lâu lại cắt tay hoặc dọa tự tử
  6. Tâm trạng thay đổi thất thường và phản ứng cực đoan với những khó khăn chỉ mang tính tạm thời
  7. Luôn cảm thấy trống rỗng
  8. Thường giận dữ một cách vô lý hoặc quá quắt
  9. Hoang tưởng hoặc mất liên hệ với thực tại trong thời gian ngắn

Còn đây là một số quan niệm của Đạo gia, và mối liên hệ của nó với EUPD.

Biến hóa

Trời đất sinh cùng ta, còn vạn vật hòa làm một với ta

Gió thổi thì những lỗ ấy phát ra những tiếng khác nhau, có khi như tiếng nước chảy ào ào, có khi như tiếng tên bay vút vút; có khi như tiếng thú gầm, như tiếng thở nhẹ; có khi như tiếng người mắng mỏ, khóc lóc, than thở; có khi như tiếng chim ríu rít, như tiếng người đi trước hô, người đi sau đáp. (T vt lun 1)

Nếu tạo hoá muốn biến cánh tay trái tôi thành con gà thì tôi nhân đó mà gáy sáng; nếu biến tay phải tôi thành cây cung thì tôi sẽ nhân đó mà bắn con chim hào đem về quay; nếu biến đít tôi thành bánh xe, tinh thần tôi thành ngựa thì tôi sẽ nhân đó mà thắng xe.i tôn sư 3)

Cái bóng của cái bóng hỏi cái bóng:

– Lúc nãy anh cúi đầu, bây giờ anh ngửng đầu; lúc nãy tóc anh búi lại, bây giờ nó xoã ra; lúc nãy anh ngồi, bây giờ anh đứng; lúc nãy anh đi, bây giờ anh ngừng, tại sao vậy?

Cái bóng đáp:

– Đó là những chuyện nhỏ, anh hỏi tôi làm gì? Tôi như vậy đó, không hiểu tại sao. Tôi như cái xác từ đó con ve sầu hoặc con rắn thoát ra. Các xác đó giống con ve sầu hoặc con rắn mà không phải con ve sầu hoặc con rắn. Khi có ánh lửa hoặc ánh nắng thì tôi xuất hiện; trong chỗ tối hoặc đêm tối thì tôi biến mất. Tôi có tuỳ thuộc hình thể không? Mà chính hình thể có tuỳ thuộc cái gì khác không? Hình thể qua lại, vận động, thì tôi cũng qua lại, vận động. Những qua lại, vận động đó đều do thiên cơ [do tự nhiên], có gì mà phải hỏi? (Ngụ ngôn 6)

Những người mắc bệnh kể lại rằng họ như con kỳ nhông, lúc nào cũng thay đổi cho phù hợp với môi trường. Có người thì chỉ biến đổi theo những người xung quanh (cách nói chuyện, sở thích, v.v.). Có người thậm chí còn thấy mình là gió, là mây khi nghĩ về gió, về mây. Không bao giờ họ là một con người cố định. Mà quả thực, Đạo gia cổ vũ việc đó.

Thứ họ cần nhất ở đây là biến đổi nguyên nhân ca nỗi sợ trước. Biến đổi nguyên nhân của nỗi sợ thì mình mới có thể biến đổi bản thể một cách trọn vẹn. Còn chỉ biến đổi bản thể của mình không thôi mà nỗi sợ vẫn còn đó thì chỉ là một hình thái khác của sự tránh né. Biến đổi như thế chỉ làm họ không biết mình là ai (dấu hiệu 3).

Thật ảo là một

Có lần Trang Chu nằm mộng thấy mình hóa bướm vui vẻ bay lượn, mà không biết mình là Chu nữa, rồi bỗng tỉnh dậy, ngạc nhiên thấy mình là Chu. Không biết phải mình là Chu nằm mộng thấy hóa bướm hay là bướm mộng thấy hóa Chu.

Sống cũng là chết, chết cũng là sống, mộng cũng có thể là thực mà thực cũng có thể là mộng

Sau khi nhận ra rằng mọi thứ không có gì đúng không có gì sai, nó sẽ được quy nạp lên thành quan điểm thật với ảo là một, rằng những thứ trước mắt mình đều chỉ là mơ hồ, ảo ảnh. Điều này lại tương đồng với dấu hiệu số 9 của EUPD: mất liên hệ với thực tại. Nên mỗi khi bị mất liên hệ với thực tại, họ sẽ nghĩ là, à, chắc cái này là “Đạo”.

Chưa hết, để khám phá quan niệm đó thật trọn vẹn, họ sẽ chủ động quên những thứ cần phải nhớ, chủ động tự lừa mình, lừa người, chủ động nói chuyện úp úp mở mở, làm mình trở nên huyền ảo, bí hiểm trong mắt người khác, tất cả chỉ để thấy mọi thứ trước mắt mình hư hư thực thực. Với họ, đó là cách để đến gặp đại đạo, nhưng thực tế, đó cũng là cách để họ tránh né hiện thực. Họ đơn giản là đang gaslighting bản thân (tự inception chính mình). “Đạo”, lúc đó, là cái cớ thuận tiện để biện minh và thoái thác trách nhiệm. Nỗi sợ của họ, vì thế, không có cách nào giải thoát.

Thấy nỗ lực của người khác là buồn cười

Trong bài viết Trang T: Ngôi nhà cưi ca tâm trí (Zhuang Zi: A funhouse mirror for the soul), tác giả có miêu tả vấn đề này như sau:

Mi khi nói v Trang T, tôi đu cm thy không thoi mái, ht như vic tôi thy vic đoán ý ca bn mình ri thay h nói luôn không đưc hay cho lm. Và không phi ch có mình tôi là thy vy. […] Thy Trang […] có v đã thiết kế công trình ca mình sao cho mọi nỗ lc diễn gii nó đu b kháng li. […] Nhà Hán hc và dch gi Burton Watson đã tóm đưc cái cm giác này như sau: “Mi khi tôi ngi xung và c viết mt cái gì đó tht nghiêm túc v Trang T, tôi thy, đâu đó phía sau trong đu mình, Trang T đang cưi khùng khc vi nhng n lc khiên cưng và vô dng như thế

Sự chế diễu này, theo Trang Tử, là cần thiết, để họ có thể thấy được cái trí tuệ của học giả kia theo đuổi chỉ như ếch ngồi đáy giếng. Nhưng như đã nói trong bài Tại sao Đạo giáo lại đề cao sự học?, trong trường hợp này đơn giản là Trang Tử sai. Nếu nó kết hợp với sự phân ly trong dấu hiệu 2 (lúc khen thì khen tận mây xanh, lúc chê thì chê mạt sát), thì nó càng làm cho họ không thể tĩnh tâm nhìn vào nỗi sợ được.

Lười biếng

Đây là một bài thơ của Bạch Ngọc Thiềm, lấy trong sách Sng đp của Lâm Ngữ Đường, Nguyễn Hiến Lê dịch:

Đan kinh biếng đọc vì Đạo không phải ở trong sách
Tạng kinh biếng coi vì chỉ là cái bì phu của Đạo
Cái tốt của Đạo là trong sự thanh hư
Thanh hư là gì? Là suốt ngày như ngu
Có thơ mà biếng ngâm vì ngâm xong thì ruột héo,
Có đàn mà biếng gảy, vì gảy xong là hết nhạc
Có rượu mà biếng uống vì ngoài cái say còn có sông hồ
Có cờ mà biếng chơi vì ngoài nước cờ còn có can qua
Biếng coi núi khe vì trong lòng có hoạ đồ rồi
Biếng ngắm gió trăng vì trong lòng có Bồng Lai rồi
Biếng lo việc đời vì trong lòng có vườn ruộng nhà cửa rồi
Biếng hỏi nóng lạnh vì trong lòng có cảnh tiên ấm áp rồi
Dù tùng héo núi tan, ta cũng vậy thôi,
Cho nên gọi là “Am biếng nhác”, chẳng cũng đúng ư?

Để trả lời câu hỏi cuối bài thơ, tôi nghĩ, sai rồi. Phải gọi là “Am biếng nhác vì trong lòng đã hiểu ý rồi” mới đúng. Bạch Ngọc Thiềm không phải cái gì cũng biếng nhác; ông chỉ biếng nhác trong một điều kiện cụ thể. Nhưng khi người khác đọc bài thơ, thứ còn đọng lại chỉ là lười biếng chung chung. Hiểu ý quên lời nguy hiểm ở chỗ đó, vì một vài lời bị quên sẽ làm biến dạng toàn bộ ý, dù ý đó mình đã hiểu rất rõ.

Nói cách khác, đây là người ở Am biếng nhác:

Biếng coi núi khe vì trong lòng có hoạ đồ rồi

Còn đây là người ở Am biếng nhác vì trong lòng đã hiểu ý rồi:

Biếng coi núi khe vì trong lòng có hoạ đồ rồi
Nhưng vì biết họa đồ rồi sẽ có lúc xuyên tạc núi khe, nên thôi không biếng nữa

Vô dụng

Nam Bá Tử Kì tới đồi Thương, thấy một cây lớn lạ lùng, tàn nó có thể che cả ngàn cỗ xe bốn ngựa. Ông ta tự hỏi:

– Cây này là cây gì? Nó dùng được vào việc gì không? Từ dưới nhìn lên, những cành nhỏ cong queo của nó không thể xẻ thành cái đòn, cái ruờng nhà được. Ngó xuống, cái thân to lớn nứt nẻ, đầy mắt của nó không làm quan tài được. Liếm lá của nó thì miệng sẽ loét lỡ. Nó hôi thúi, chỉ ngửi thôi cũng hoá điên, mê sảng suốt ba ngày.

Rồi Tử Kì tự kết luận:

Cây đó thật vô dụng cho nên mới lớn được như vậy. Bậc thần nhân cũng cầu được bất tài như cây đó. (Nhân Gian Thế 6)

Việc tự vô dụng hóa bản thân không chỉ là để an toàn, mà còn là để những bản tính của mình được tự do phát triển. Trùng hợp là, những người có EUPD lại thường tự thấy mình vô dụng hơn người khác (do nhiều nguyên nhân kết hợp, không nằm trong các dấu hiệu được nêu).

Sự khác biệt ở đây là vô dụng kiểu Đạo gia là để tránh họa/vô vi, còn vô dụng của EUPD là vô dụng kiểu kém cỏi. Tương tự như từ “lười biếng”, Đạo gia chỉ trông như vô dụng thôi, chứ họ không thực sự vô dụng. Hai từ này là hai từ đồng âm khác nghĩa, nhưng họ sẽ không nhận ra được sự nhập nhằng đó, và sẽ không hiểu tại sao làm người vô dụng lại sai.


Đọc qua, ta có thể thấy những hiểu nhầm này khá buồn cười. Ai hiểu ý rồi thì sẽ thấy chúng khác biệt một trời một vực. Nhưng đó là do bạn dùng con mắt của người bình thường, chứ không phải của người đang có nỗi sợ. Nếu không thì ta sẽ rất bối rối không tài nào hiểu nổi tại sao lại có nhầm lẫn thế này. Muốn hết hiểu nhầm, không có cách nào khác là thể hiện suy nghĩ của mình dưới dạng viết, vì lúc đó ta không sợ quên, và từ sẽ không biến nghĩa nữa.

Giới thiệu, Kết luận

201305_chineseink_04

Khi đạo sĩ gặp rối loạn tâm lý

Giả sử một người có một rối loạn tâm lý vì từ nhỏ chịu nhiều tổn thương. Người đó lớn lên và rối loạn của họ trở nên ổn định hơn. Trên con đường đó họ bắt gặp triết học Lão – Trang và cảm thấy đây đúng là thứ mình cần tìm. Họ sẽ như thế nào?

Người hiểu được triết lý đó vốn không phải là tầm thường. Họ vốn thông minh và sắc sảo. Với một người thông minh và sắc sảo, thì không khó để nhìn ra được điểm tích cực giữa những thứ tiêu cực. Độ đàn hồi (resilience) của họ rất tốt, và những tổn thương “tầm thường” sẽ bị bật lại ngay. Nói như Sơn Tùng, thì họ không phải dạng vừa đâu.

Thế nên, để đến mức một người không phải dạng vừa đâu bị rối loạn tâm lý, thì tổn thương họ nhận được hẳn là rất lớn. Vì chẳng có lý do gì một tổn thương tầm thường lại có thể bẻ gãy họ cả, nên nếu họ sụp đổ, thì tổn thương đó hẳn là vượt quá sức tưởng tượng của một con người. Ban đầu họ vẫn tin rằng rồi mọi thứ rồi sẽ qua thôi, rằng mọi chuyện rồi sẽ có cách, nhưng niềm tin trong họ bị xói mòn dần dần, cho tới một lúc họ bàng hoàng kết luận: họ không còn khả năng để hi vọng thêm một lần nào nữa rồi.

Khi đã kết luận là mình là một bông hoa chết, thì toàn bộ thế giới xung quanh họ rùng rùng biến đổi. Kết luận đó giờ trở thành một xác quyết không thể lay chuyển, thấm đẫm vào trong từng chân tơ kẽ tóc của họ. Khi đã chấp nhận mình không bao giờ thoát khỏi vấn đề của mình rồi, thì họ cũng không còn động lực để sửa chữa nó nữa. Họ không còn quá buồn phiền vì có nó nữa. Cuộc sống của họ khi có rối loạn tâm lý cũng giống như một người què chấp nhận không có cánh tay. Việc không được lành lặn giờ là một phần của cuộc sống. Que sera, sera.

Nhưng mặt khác, mất tay thì không giống với việc có rối loạn tâm lý. Hoàn toàn không. Bất cứ nỗi đau nào, dù có lớn đến đâu, cũng chỉ có một lần. Còn rối loạn tâm lý là lp li. Nó dai dng. Nó tun hoàn. Không ai cứ hai ba tuần lại mất tay một lần. Không ai cứ một hai tháng lại mất đi một đứa con. Oán trách. Oán trách. Oán trách. Họ không thể nào ngừng oán trách bản thân, dù đã chấp nhận sự tồn tại của nó.

Nếu có ai đó, vì sự bao dung và trắc ẩn, muốn kéo họ ra khỏi hố sâu đó, họ sẽ cười buồn: “Tôi đã là một bông hoa chết rồi. Xin bạn hãy vì bản thân mà sống cuộc sống của bạn đi.” Nếu ai nhất định tiếp tục, nụ cười buồn đó sẽ thành cười phiền, vì rõ ràng là họ đã chết? Chẳng phải chỉ những kẻ ngây thơ mới tin rằng có thể làm được những điều bất khả sao? Thật khó chịu và phiền phức.

Khi họ bỏ đi thật xa, thì với họ rốt cuộc họ cũng tìm lại được một ít thanh thản cho bản thân. Họ mong mỏi được một lần để lại hết mọi mệt mỏi sau lưng. Nhưng khi họ nằm gác chân lên nhìn trời và lại thấy sau tất cả mọi chuyện họ lại thấy mọi thứ rõ ràng hơn cả, thì cũng là lúc sự oán trách lại kéo đến. Sự rối loạn đâu chỉ ở những lúc phát điên, mà còn ở những lúc họ không hề điên. Những lúc họ nhẹ nhàng, thư thái, thong thả, không lo nghĩ, là những lần cơn bão tiếp theo đang âm thầm kéo đến.

Chủ trương của Đạo gia là từ bỏ ham muốn kiểm soát, và để cho thứ gọi là Đạo dẫn dắt. Để nhận ra Đạo cần phải dùng đến trực giác. Nhưng rối loạn tâm lý làm họ không phân biệt được sự khác nhau giữa trực giác và cảm xúc. Trực giác sẽ đưa ta đến gặp đại đạo, nhưng cảm xúc sẽ tiếm quyền của nó. Vì bị nhầm lẫn, nên thay vì để trực giác dẫn dắt họ sẽ để cảm xúc dẫn dắt. Nhưng nếu chấp nhận chuyện để cảm xúc bên trong dẫn dắt, thì cũng chấp nhận những gì nó đem tới. Nếu bên trong muốn đay nghiến người khác, let it be. Nếu bên trong muốn nuông chiều bản thân, let it be. Nếu bên trong là một nơi trống rỗng và khô khốc, let it be. Nếu bên trong đòi hỏi vô lý quá quắt, let it be. Họ chấp nhận chuyện đó không phải vì không biết chúng sai, mà bởi vì họ đã chấp nhận mình là một bông hoa chết. Nếu đã chấp nhận sống chung với lũ, thì lũ cuốn đến đâu họ sẽ trôi theo đến đấy.

Họ biết mình không xứng đáng được yêu, nên sẽ tìm cách để bảo vệ người đang yêu họ. Họ sẽ đẩy họ ra, bảo rằng họ nên lo cho bản thân mình trước. Ai mà nghe được chắc sẽ bò lăn ra mà cười. Vì nếu thực sự hiểu được sự biến hóa của Tự nhiên, thì sẽ nhận ra mình đang luẩn quẩn với chính bản thân mình thôi.

Như bất cứ ai không còn biết phải tin vào điều gì, họ cần một người đáng tin dẫn dắt. Người có thể làm họ an tâm phải là người có thể nói với họ câu sấm sét này:

Dỏng tai lên mà nghe cho rõ này: tào lao bí đao

Khi nào họ nhận ra được những suy nghĩ của mình là luẩn quẩn, nhận ra rằng những điều họ đang sợ là tào lao bí đao, nhận ra rằng mình không phải là một bông hoa chết, thì họ mới đến gặp được đại đạo.

*       *       *

Hãy thử viết lại bài này theo một cách khác.

Có một thí nghiệm như sau: người ta nhốt một con chó và cho nó bị giựt điện nhẹ. Ban đầu nó tìm mọi cách để thoát, nhưng vì bị nhốt nên nó đành chấp nhận. Sau đó, người ta để nó ra ngoài cùng với những con chó khác và làm lại thí nghiệm. Mặc dù lần này nó không khó khăn gì để thoát cả, và nó thấy rõ ràng là những con khác có thể thoát khỏi sự khó chịu đó, nó vẫn chấp nhận chịu đựng. Người ta phải tự tay đưa nó ra khỏi nơi bị giựt hai ba lần nó mới nhận ra là có thể thoát ra được thật. Con chó đã học được rằng nó sẽ luôn bất lực. Chính sự bất lực học được (learned helplessness) này làm nó không chịu thoát, dù nó biết là nó làm được. Clip này miêu tả khá hay vấn đề này:

Khi một người bất lực nhưng chưa nhận ra họ đang bất lực, thì họ vẫn còn cố gắng. Và nếu cố gắng có khi sẽ thành công. Nhưng khi họ đã chấp nhận mình bất lực rồi, thì không thể trông mong họ tự giúp đỡ bản thân nữa. Chỉ có người ngoài mới có thể giúp được họ, còn tự bản thân họ đã đánh mất khả năng giải quyết nó.

Nỗi sợ là một thứ có sức mạnh ghê gớm. Việc ngồi đây mà nói là họ phải tự vượt qua này nọ là chưa hiểu được cảm xúc của họ. Vì là người thông minh, nên họ thừa biết những biện minh họ đưa ra chỉ là triết lý suông. Bảo rằng họ không có ý định muốn thoát khỏi nó là một sự thiếu tôn trọng họ. Nếu có thể đảm bảo chắc chắn là họ sẽ cắt đứt được nỗi sợ, thì họ nhất định sẽ làm.

Nhưng chính vì nỗi sợ có sức mạnh ghê gớm, nên nó sẽ chi phối toàn bộ quan điểm sống của họ. Họ là những người không bao giờ bỏ cuộc, nhưng thế giới quan của họ đã được điều chỉnh cho phù hợp với nỗi sợ đó rồi. Họ rất muốn hết sợ, nhưng nếu không ai giải thích thuyết phục được tại sao thế giới quan đó lại sai, thì họ cũng không biết tại sao phải từ bỏ chúng cả.

Rắc rối là Đạo gia, với tư cách là một trường phái triết học cổ vũ sự trung dung, không có gì là đúng không có gì là sai, sẽ rất dễ bị uốn bởi những quan điểm cố định (fixated) như thế. Nếu ai đó muốn giúp họ hết sợ, người đó phải cho họ thấy những quan niệm đó là để kéo dài nỗi sợ, chứ không phải để hòa mình với Đạo. Đạo gia, từ chỗ là nơi để nhận ra rằng chẳng có gì trên đời là đáng sợ cả, lại rất hợp để dung dưỡng những nỗi sợ đó.

Lý do nó dễ bị uốn là vì cách tư duy của Đạo gia là cách tư duy dựa trên sự biến đổi nghĩa của từ. Chính vì khả năng biến đổi nghĩa của từ mà nó có thể chỉ ra khi nào tốt hóa thành xấu, và xấu hóa thành tốt. Nhưng nghĩa của từ chỉ biến đổi khi và chỉ khi có một điều kiện cụ thể nào đó. Vấn đề là, sau quá trình đảo nghĩa đó, quá trình chú ý và trí nhớ ngắn hạn bước vào, làm cái điều kiện cụ thể đáng lẽ phải có đó bị mờ đi, trả lại nghĩa của chúng về vị trí cũ. Nếu ai không hiểu được cơ chế này, thì sẽ còn nhầm lẫn trong việc thực hành Đạo gia, và những gì họ nói chỉ là confirmation bias và thought-terminating cliché.

Phần tiếp theo sẽ đưa ví dụ để bạn thấy rõ hơn thế nào là sự biến nghĩa của từ, thế nào là trả nghĩa về vị trí cũ, và liên hệ của nó tới một loại rối loạn tâm lý khó chữa nhất. Phần sau đó nữa sẽ nói về chuyện khi một bông hoa chết có hy vọng vào một mối quan hệ thì nó như thế nào. Cái này ít Đạo gia hơn, nhưng vẫn có liên quan. Mời các bạn đọc tiếp.

Turbulence

EUPD: xem thêm

Tên gọi

Bệnh này được biết nhiều hơn với cái tên rối loạn nhân cách ranh giới (borderline personality disorder – BPD). Cái tên “ranh giới” là do ngày xưa người ta tưởng nó là bệnh nằm ở giữa loạn thần kinh chức năng (neurosis) và loạn tâm thần (psychosis), rồi từ đó bị kẹt lại cho tới bây giờ. Mình ủng hộ việc gọi tên cho đúng, nên sẽ gọi nó là rối loạn nhân cách tâm trạng không ổn định (emotional unstable personality disorder – EUPD).

Dấu hiệu nhận biết

Một người sẽ được chẩn đoán là có EUPD nếu có ít nhất 5 trên 9 dấu hiệu sau:

  1. Làm đủ chuyện điên rồ để không bị bỏ rơi, dù nó có thật hay không
    Frantic efforts to avoid real or imagined abandonment
  2. Có các mối quan hệ (không nhất thiết là yêu đương) kịch tính và không bền vững
    Unstable and intense interpersonal relationships
  3. Không biết đâu mới thật sự là chính mình
    Lack of clear sense of identity
  4. Bị kích động bởi những thứ có khả năng gây hại cho bản thân, ví dụ như nghiện rượu, tình dục không an toàn, ăn trộm, lái xe bất cần đời, ăn vô tội vạ
    Impulsiveness in potentially self-damaging behaviors, such as substance abuse, sex, shoplifting, reckless driving, binge eating
  5. Lâu lâu lại cắt tay hoặc dọa tự tử
    Recurrent suicidal threats or gestures, or self-mutilating behaviors
  6. Tâm trạng thay đổi thất thường và phản ứng cực đoan với những khó khăn chỉ mang tính tạm thời
    Severe mood shifts and extreme reactivity to situational stresses
  7. Luôn cảm thấy trống rỗng
    Chronic feelings of emptiness
  8. Thường giận dữ một cách vô lý hoặc quá quắt
    Frequent and inappropriate displays of anger
  9. Hoang tưởng hoặc mất liên hệ với thực tại trong thời gian ngắn
    Transient, stress-related feelings of unreality or paranoia

9 biểu hiện này có thể được gom lại thành 4 nhóm chính:

  1. Tâm trạng không ổn định (dấu hiệu 1, 6, 7, 8)
    Mood instability (criteria 1, 6, 7, and 8)
  2. Có hành vi nguy hiểm hoặc kịch tính không kiểm soát được (dấu hiệu 4 và 5)
    Impulsivity and dangerous uncontrolled behavior (criteria 4 and 5)
  3. Các mối quan hệ không cho thấy sự lành mạnh trong đó (dấu hiện 2 và 3)
    Interpersonal psychopathology (criteria 2 and 3)
  4. Méo mó trong suy nghĩ và nhận thức (dấu hiệu 9)
    Distortions of thought and perception (criterion 9)

Thông tin trong khung xanh này được lấy từ cuốn I hate you–don’t leave me: understanding the borderline personality.

Tài liệu tham khảo

  • Sách:
    • Kreisman, J. J., & Straus, H. (2010). I hate you–don’t leave me: understanding the borderline personality. New York, NY: Penguin.
    • Mason, P. T., & Kreger, R. (2010). Stop walking on eggshells: taking your life back when someone you care about has borderline personality disorder. New Harbinger Publications: Oakland, CA.
  • Video ngắn: Borderline Personality Disorder (2017)

Cách trị liệu

Về phương pháp trị liệu hiệu quả nhất là liệu pháp hành vi biện chứng (dialectical behavior therapy). Bạn có thể xem thêm các clip minh họa sau:

Nòng cốt của liệu pháp này là các khái niệm chánh niệm (mindfulness) từ bi (loving-kindness) của Phật. Ở nước ngoài thì còn khó, chứ ở Việt Nam thì nhiều ê hề. Các bạn cứ tìm hiểu chúng trước cho đỡ tốn tiền.

Các cộng đồng hỗ trợ

Tiếng Anh

Tiếng Việt

Nhóm do mình lập: Hội những người quan tâm tới EUPD ở VN

Turbulence

Rối loạn nhân cách tâm trạng không ổn định

Một đứa trẻ trong quá trình hình thành nhân cách cần một sự ổn định, và gia đình là nguồn cung cấp gần như duy nhất sự ổn định đó. (Trưởng thành là khi đã đủ sự vững vàng để đối diện với thế giới xung quanh đầy biến động, chứ không phải đủ 18 tuổi. Đủ khả năng chịu trách nhiệm trước pháp luật không có nghĩa là đủ khả năng chịu trách nhiệm với chính bản thân.) Nếu bản thân gia đình không thể cung cấp sự ổn định đó, nhân cách của nó rất dễ bị rối loạn.

Tùy vào trường hợp cụ thể mà sẽ có những rối loạn khác nhau, một trong số đó là rối loạn nhân cách tâm trạng không ổn định (thường được gọi là rối loạn nhân cách ranh giới – borderline personality disorder – BPD). Những trận giận dữ vô lý phải chịu đựng từ thuở bé làm cho con mắt của họ bị méo mó, và trái tim thì luôn mù mờ. Họ là những đứa trẻ bị mắc kẹt trong thân xác người lớn. Họ thường thiếu một cái tôi rõ ràng. Họ sợ bị bỏ rơi khủng khiếp. Cảm xúc của họ luôn bị đẩy lên thái quá nhưng lại nhanh đổi chóng tàn, và thường tuôn ra những điều thóa mạ không kiểm soát nổi.

Vì thiếu một cái tôi nên họ luôn mượn môi trường xung quanh làm cái tôi của mình, không khác gì một con kỳ nhông. Họ có thể rất sắc sảo và khéo léo, nhưng lại không thể chịu được một chút áp lực, dù là những việc ban đầu rất hào hứng. Họ có khả năng nhìn người thiên phú, nhưng lại mắc kẹt trong thiên kiến chủ quan, không thể dung hòa tốt xấu vào làm một. Cũng cùng là một người, lúc tốt thì họ sẽ tôn người đó lên tận mây xanh, còn khi tệ thì họ sẽ khinh khỉnh cay độc. Với họ, chỉ có cảm xúc vào thời điểm đó là đúng nhất, dù người bình thường chắc chắn sẽ cảm thấy có gì đó không lành mạnh trong đó.

Cũng vì để lấp đầy sự trống rỗng ấy, họ luôn tìm kiếm một người hoàn hảo. Họ sẽ tiến đến rất nhanh, nhanh chóng thể hiện sự yếu đuối của mình để kích hoạt sự che chở của đối phương, nhưng cùng lúc là kiểm soát và điều khiển họ. Người có tính cách độc tài, ái kỷ sẽ cho họ cảm giác về sự rõ ràng, còn người hay quan tâm lo lắng cho người khác sẽ luôn gác lại nhu cầu bản thân, nên những người này đặc biệt thu hút họ (và bị họ thu hút). Những lời hứa hẹn sẽ bị họ quên sạch, nhưng lại là gánh nặng cho người yêu họ. Ngoại tình cũng là chuyện thường gặp.

Họ như một người bị bỏng nặng, chỉ cần chạm nhẹ thôi là đã gào lên đau đớn. Nếu có ai có vẻ hiểu được họ, họ sẽ đẩy người đó ra để không phải chịu cảnh bỏ rơi. Đôi khi làm đủ mọi trò điên cuồng, tự tổn thương bản thân, thậm chí tự tử, là cách duy nhất để họ cảm thấy mình không phải là cái gì đó trống rỗng, và rằng mình vẫn còn được quan tâm. Khi bên ngoài họ tàn nhẫn với những người họ thương yêu, thì bên trong lại van nài họ hãy ở lại. Sẽ có những lúc họ đòi hỏi rất nhiều thứ, nhưng rồi đột nhiên họ lại chẳng thiết tha với điều gì cả.


Trong tiếng Anh có câu “turn over a new leaf”, nghĩa là bỏ lại quá khứ sau lưng và khởi đầu một cuộc sống mới tốt đẹp hơn. Ngày nào với họ cũng là một chiếc lá mới.


Khi một làn khói bắt đầu rời khỏi ngọn lửa, đầu tiên nó vẫn giữ được sự ổn định của nó. Nhưng chỉ cần một nhiễu loạn rất nhỏ, làn khói sẽ trở nên hỗn loạn không thể kiểm soát. Các luồng xoáy sẽ được sinh ra để phát tán sức nóng ra bên ngoài thật nhanh, chúng cuộn rối vào nhau và làm cho năng lượng càng lúc càng bị mất. Và sau khi đã cạn kiệt năng lượng rồi, chúng sẽ tan vào môi trường xung quanh và không để lại tăm tích gì nữa.

Xem thêm

sf-icicles

Con mắt lạnh như băng

Bài viết dành cho những ai biết mình cần phải thay đổi, nhưng gom mãi mà không đủ quyết tâm. Hoặc cho những ai biết mình cần phải thoát ra khỏi sự sợ hãi hoặc ảo tưởng, nhưng không biết làm sao để cắt đứt chúng.

Có thể nếu biết đối tượng blog này hướng đến sẽ giúp bạn hiểu thêm về bài này hơn.

Đây là một cách thức mình hay dùng để cắt đứt níu kéo hoặc tưởng tượng trong tâm trí để nhìn rõ được điều cần phải làm. Nội dung bài viết có thể được tóm tắt bằng câu chuyện ngắn sau:

An thích Bình vì Bình học giỏi nhất lớp. Vì sống trong cảm xúc đó, nên An hay tưởng tượng mỗi lần được Bình để ý bạn ấy sẽ nói một câu nào đấy, và điều ấy làm An cảm thấy thích thú. An cũng muốn mình học giỏi như Bình, nhưng vì cũng ham chơi nên An không bao giờ tập trung được. Một lần lúc đang lướt Facebook, An chợt nghĩ là nếu là Bình, Bình sẽ không chìm đắm trong đó mà mà chỉ lo học. An nhận ra nếu Bình đang nghĩ gì về An vào lúc này, thì đó không phải là khen ngợi An, mà là hơi thất vọng về An. Khi An đặt mình vào vị trí của Bình, đột nhiên An không còn muốn chơi nữa, cũng chẳng còn mơ mộng gì về Bình nữa, mà chỉ muốn học thôi.

Về cơ bản, thật ra trong thâm tâm mình cũng tự biết làm gì là cần thiết. Chỉ là ta bị những cảm xúc như sợ hãi, phấn khích hoặc né tránh lấn át mà thôi. Những cảm xúc đó sẽ làm ta tìm cách chống chế, làm ta muốn được nuông chiều thêm. Nhưng với người ngoài thì họ cũng không quan tâm đến những cảm xúc này, mà chỉ thấy là mình đang không làm điều quan trọng nhất. Nếu ta có thể đứng ở góc nhìn của họ, nhận ra được suy nghĩ khách quan của họ và đồng cảm với nó, thì những cảm xúc đó sẽ tan biến.

Trong bài viết chính, mình sử dụng câu chuyện tình cảm giữa Nam và Linh, trong đó Linh là người phản bội Nam, để đẩy vấn đề lên cực đoan hơn. Bài viết được gợi ý từ các khái niệm sau:

  • Cái nhìn của bác sĩ (medical gaze – Foucault): bác sĩ là một người vô cảm với bệnh nhân nhưng lại có quyền lực tuyệt đối với thân thể anh ta
  • Buông bỏ, tách mình (detachment – Phật giáo): nếu bỏ được tham sân si thì tâm ta sẽ trong sạch và bình thản, và sẽ thấy được thực tánh
  • Tâm thức luận (theory of mind – tâm lý học nhận thức): nếu ta có thể nhận thức về niềm tin và mong muốn của người khác thì sẽ hiểu được góc nhìn của họ
  • Giá trị cốt lõi (core values – tâm lý học lâm sàng): để chữa lành những vết thương tâm lý, hãy chú tâm vào những giá trị cốt lõi thay vì bản thân nỗi đau

Thành thực mà nói kiến thức của mình rất sơ khởi. Mời mọi người đọc và cho ý kiến. Nếu có gì sai xin mọi người giúp đỡ. mình cảm ơn rất nhiều.

Đúng ra thì bài này không có quá nhiều triết học Phật giáo trong đây, nhưng mình nghĩ cũng có thể liên hệ tới nó. Một vấn đề của Phật giáo là Phật tử dùng pháp để phá chấp, xong chấp luôn pháp. Một cách nào đó, Bình cũng là một ngón tay để chỉ trăng, là chiếc đò để qua sông. Nhưng khác với kinh sách, Bình là một con người với cuộc sống riêng, nên An sẽ không muốn nương nhờ đến Bình hoài, nên ta không sợ An chấp vào Bình. Đồng thời, Bình cũng chỉ là một hình mẫu trong đầu An, nên những gì An nghĩ Bình nghĩ thật ra là những gì An tự nhận ra, nên cũng không sợ Bình làm thay An. Nói cách khác, Bình tự động giết chính mình sau khi An qua được bờ bên kia.


Nam đang suy nghĩ về Linh. Mối quan hệ của họ thật không lành mạnh chút nào, vì những gì cô nói đều làm cho anh lúc thì như ở trên mây, lúc thì như dưới địa ngục. Nam biết anh cần phải thoát khỏi tình trạng này, nhưng anh phải làm sao đây?

Nam sẽ thoát khỏi được những cảm xúc đó nếu anh đạt được một góc nhìn mới. Khi đó, Nam sẽ không còn sợ, không còn kiêu, không còn thiên kiến, không còn vô tình bóp méo sự thật nữa. Tư duy của Nam sẽ sắc bén và tỉnh táo ở một góc nhìn mới.

Nhưng làm sao để có thể có được một góc nhìn mới, khi theo định nghĩa ta luôn bị kẹt trong một góc nhìn bản thân? Giả sử Linh làm Nam như rơi xuống địa ngục, làm sao để anh có thể thôi tức giận khi cô không có một chút gì gọi là hối hận? Anh đã thử hết mọi cách để cô hiểu lòng mình, nhưng thứ duy nhất anh thấy là cô đang trốn tránh, chống đối, coi thường, định kiến, phớt lờ, hoặc thậm chí là chế giễu anh. Anh cố gắng tách mình khỏi cô, nhưng nỗi căm giận luôn kéo đến bất ngờ, làm xáo trộn sinh hoạt của anh, làm anh kiệt quệ.

Như mọi khi, nếu như logic không thể dùng để giải quyết vấn đề, thì ta phải dùng đến trí tưởng tượng. Tất cả những gì Nam mong muốn là thấy được cảnh Linh thôi phớt lờ Nam nữa. Vậy nếu điều đó xảy ra, thì cô sẽ nói gì với anh? Đâu là thứ thực sự có khả năng cô sẽ nói nhất, chứ không phải chỉ là những tưởng tượng trong đầu anh? Nếu cô không còn hứng thú với anh, thì rất có thể, đây là thứ cô sẽ nói:

Anh sẽ làm gì để vượt qua nỗi đau này? Bởi vì nếu anh vượt qua được, thì tôi sẽ hối hận. Tôi sẽ giúp anh trả thù tôi, và tôi sẽ làm tất cả mọi thứ để lấy lại được niềm tin anh trao cho tôi. Nhưng trước hết, hãy cho tôi bằng chứng rằng anh là người mạnh mẽ.

Điều này thật bất ngờ, nhưng lại là thứ anh đã muốn nghe từ lâu. Cô, người đẩy anh vào đau khổ, giờ lại đòi hỏi anh trở nên mạnh mẽ. Một mặt, anh rất muốn đáp trả lại những gì cô đã gây ra cho anh, mặt khác trong cô vẫn có một thứ gì đó khiến anh rất muốn gắn bó. Phải hin ngôn được điều đó, thì anh mới nhận ra được mình cần gì. Một luồng điện chạy trong đầu anh, khiến cho tất cả mọi thứ anh biết về cô trở nên hợp lý, làm anh bật ra được câu hỏi mà anh đã phải hỏi mình từ rất lâu: “ủa, mắc gì mình phải khổ đến vậy?”

Lần đầu tiên trải nghiệm cái nhìn đó, anh sẽ có cảm giác nỗi sợ trong anh bị cắt làm đôi. Cái nhìn đó lạnh như băng, cắt xuyên qua thân thể anh, như một bác sĩ phẫu thuật rạch da anh ra, cắt khối ung thư đang giày vò anh bao năm nay, và khâu vết mổ lại. Suốt cả buổi phẫu thuật vị bác sĩ không hề để lộ ra một chút gì gọi là thương xót cho bệnh nhân; điều duy nhất họ làm là chú tâm vào công việc cho đến khi hoàn thành. Anh phải đặt mạng sống của mình vào tay một người xa lạ, một người hoàn toàn không hề có một sợi dây liên kết gì với anh, vậy mà anh lại phải tin tưởng người đó tuyệt đối. Tất cả những ký ức riêng tư của anh từ trong ra ngoài đều được phơi bày dưới con mắt đó. Anh muốn che giấu lại để không bị tổn thương lần nữa, nhưng dưới con mắt đó, anh bị tê liệt. Đáng lẽ ánh mắt lạnh lùng đó sẽ làm anh rất đau, nhưng vì nó quá lạnh, anh lại không thấy đau gì cả.

Người có thể đảm nhận được vai trò bác sĩ cho ta phải là người ta luôn tôn trọng tuyệt đối. Họ là người mà bạn vẫn cảm thấy gắn bó và tin tưởng, dù nỗi đau lớn tới đâu. Đó có thể là người đã làm tổn thương bạn (như Linh đối với Nam), là một người bạn khác, hoặc là người bạn luôn thấy mỗi lần soi gương. Người trong gương đó có thể là quá khứ của ta, là tương lai của ta, là đứa trẻ trong ta, hoặc là người thầy của ta. Họ có đời sống của riêng họ, nhưng họ vẫn quan tâm tới ta. Bạn có tìm ra được chính bản thân mình hay vẫn đang lạc lối thì cũng không phải là việc của họ, tuy nhiên họ vẫn mong bạn được toàn thiện hơn. Bạn không muốn làm họ thất vọng chút nào, nhưng bạn lại đang làm họ vô cùng thất vọng.

Nhiều lúc ta cũng biết là ta đang bóp méo những thứ ta đang nhìn, nhưng vẫn không biết phải làm sao để cắt đứt. Nhưng khi mọi nỗi đau bị con mắt đó cắt đứt, ta sẽ có cảm giác rất lạ, hơi lâng lâng. Con mắt đó làm ta thấy được hết những thứ ta không để ý, chỉ ra cho ta thấy ta sai chỗ nào. Nó chỉ rõ sự mong cầu được đáp lại mà ta đang cố gắng che dấu bằng đủ loại triết lý, và loại bỏ nó. Nó giúp ta thấy được sự khác biệt giữa thật sự yêu và na ná yêu. Dưới ánh mắt này, bạn trở nên vô cảm và tách biệt với chính bản thân mình, nhưng vẫn thấy là mình đang được yêu thương và bảo vệ.

Tất cả những cái nhìn này đều là sản phẩm của trí tưởng tượng, vì thật ra Linh đâu có nói gì với Nam? Nam chỉ đang nghĩ xem Linh sẽ nói gì với mình mà thôi. Nhiều người nói ta không nên đoán ý người khác, nhưng tôi cho rằng không nhất thiết phải đi ngược lại tự nhiên. Việc đoán ý nhau là cần thiết, vì con người là một loài xã hội và có trí tò mò cao. Nhờ có đoán được ý người khác mà ta mới có thể đặt mình vào trong góc nhìn của họ. Nhưng đoán ý người khác trước khi vết thương của mình chưa được lành chỉ làm cho góc nhìn của ta bị bóp méo, và làm vết thương nặng hơn. Quá trình chữa lành chỉ bắt đầu khi ta tập trung vào những giá trị cốt lõi bên trong, và để thấy được điều đó ta cần phải nhìn ra được sự méo mó ở cả ta lẫn họ. Nếu ta cần phải giả định ở họ điều gì, thì hãy giả định là họ đang bận rộn để trở thành người tốt. Bởi nếu muốn một người bận rộn để ý đến ta, thì cách tốt nhất là làm cho công việc của họ nhẹ nhàng hơn. Và nếu ta có thể luôn nhìn thấy điểm tốt ở họ, thì dù họ có làm tổn thương ta đến mấy ta cũng sẽ luôn mỉm cười được với họ. Rốt cuộc, việc ta muốn gắn bó với họ là vì ta thấy được những điểm tốt đó.


Sau khi Nam thấy Linh không còn phớt lờ mình nữa, anh vẫn còn một bước nữa cần thực hiện: cắt bỏ cảm giác tội lỗi vì đã không tha thứ cho Linh. Lúc này Nam cần nhìn vào mắt cô và nói:

Cô sẽ nói gì với một người cô đã phản bội? Cô mong chờ điều gì ở một người bị cô phản bội?

Cho tới khi Linh có thể đưa ra được một câu trả lời thỏa đáng, cuối cùng Nam cũng đã tìm được sự im lặng cần thiết để nhìn cô. Anh không bỏ rơi cô, anh chỉ đang nhìn cô từ rất xa. Anh không còn đau khổ nữa, mà chỉ còn thấy buồn vì cô chưa thoát khỏi đau khổ của mình. Chính sự im lặng này sẽ cắt nỗi sợ của cô và cho cô thấy giá trị thực sự của mình. Nhờ có thể nhìn cô với ánh mắt lạnh lùng đó mà anh thấy bản chất thật sự của cô. Và như vậy, dù cô lựa chọn điều gì đi chăng nữa, anh cũng sẽ không cảm thấy hối hận vì đã hơi tàn nhẫn với cô.

Sự hờ hững của Linh với nỗi đau của Nam là món quà quý nhất cô có thể tặng cho anh. Anh sẽ phải cám ơn cô vì điều đó.

Con mắt lạnh như băng (lời giới thiệu)

Chào mọi người,

Mình muốn giới thiệu với mọi người một cách thức mình hay dùng để có động lực cho bản thân. Trong bài viết này, mình thử sử dụng khái niệm “cái nhìn của bác sĩ” của Foucault, một triết gia hậu hiện đại, để cắt đứt huyễn tưởng của mình và thấy được điều cần phải làm. Nội dung của nó có thể được tóm tắt bằng câu chuyện ngắn sau:

An thích Bình vì Bình học giỏi nhất lớp. Vì sống trong cảm xúc đó, nên An hay tưởng tượng mỗi lần được Bình để ý bạn ấy sẽ nói một câu nào đấy, và điều ấy làm An cảm thấy thích thú. An cũng muốn mình học giỏi như Bình, nhưng vì cũng ham chơi nên An không bao giờ tập trung được. Một lần lúc đang lướt Facebook, An chợt nghĩ là nếu là Bình, Bình sẽ không chìm đắm trong đó mà mà chỉ lo học. An nhận ra nếu Bình đang nghĩ gì về An vào lúc này, thì đó không phải là khen ngợi An, mà là hơi thất vọng về An. Khi An đặt mình vào vị trí của Bình, đột nhiên An không còn muốn chơi nữa, cũng chẳng còn mơ mộng gì về Bình nữa, mà chỉ muốn học thôi.

Về cơ bản, thật ra trong thâm tâm mình cũng tự biết làm gì là cần thiết. Chỉ là ta bị những cảm xúc như sợ hãi, phấn khích hoặc né tránh lấn át mà thôi. Những cảm xúc đó sẽ làm ta tìm cách chống chế, làm ta muốn được nuông chiều thêm. Nhưng với người ngoài thì họ cũng không quan tâm đến những cảm xúc này, mà chỉ thấy là mình đang không làm điều quan trọng nhất. Nếu ta có thể đứng ở góc nhìn của họ, nhận ra được suy nghĩ khách quan của họ và đồng cảm với nó, thì những cảm xúc đó sẽ tan biến.

Đúng ra thì bài này không có quá nhiều triết học Phật giáo trong đây, nhưng mình nghĩ mình cũng có thể liên hệ tới nó. Một vấn đề của Phật giáo là Phật tử dùng pháp để phá chấp, xong chấp luôn pháp. Một cách nào đó, Bình cũng là một ngón tay để chỉ trăng, là chiếc đò để qua sông. Nhưng khác với kinh sách, Bình là một con người với cuộc sống riêng, nên An sẽ không muốn nương nhờ đến Bình hoài, nên ta không sợ An chấp vào Bình. Đồng thời, Bình cũng chỉ là một hình mẫu trong đầu An, nên những gì An nghĩ Bình nghĩ thật ra là những gì An tự nhận ra, nên cũng không sợ Bình làm thay An. Nói cách khác, Bình tự động giết chính mình sau khi An qua được bờ bên kia.

Trong bài viết chính, mình sử dụng câu chuyện tình cảm giữa Nam và Linh, trong đó Linh là người phản bội Nam, để đẩy vấn đề lên cực đoan hơn. Bài viết được gợi ý từ các khái niệm sau:

  • Cái nhìn của bác sĩ (medical gaze – Foucault): bác sĩ là một người vô cảm với bệnh nhân nhưng lại có quyền lực tuyệt đối với thân thể anh ta
  • Buông bỏ, tách mình (detachment – Phật giáo): nếu bỏ được tham sân si thì tâm ta sẽ trong sạch và bình thản, và sẽ thấy được thực tánh
  • Tâm thức luận (theory of mind – tâm lý học nhận thức): nếu ta có thể nhận thức về niềm tin và mong muốn của người khác thì sẽ hiểu được góc nhìn của họ
  • Giá trị cốt lõi (core values – tâm lý học lâm sàng): để chữa lành những vết thương tâm lý, hãy chú tâm vào những giá trị cốt lõi thay vì bản thân nỗi đau

Thành thực mà nói kiến thức của mình rất sơ khởi. Mời mọi người đọc và cho ý kiến. Nếu có gì sai xin mọi người giúp đỡ. mình cảm ơn rất nhiều.