Từ cách một từ được đổ nghĩa đến việc dịch khái niệm philanthropy sang tiếng Việt

Cách một từ được đổ nghĩa

Tôi chưa tìm hiểu đủ vững về lý luận dịch thuật, nhưng qua những lần tôi tự ngẫm nghĩ về việc dịch thì tôi cảm thấy là mọi người sẽ có xu hướng muốn dịch những khái niệm ngành khoa học xã hội, nhân văn, triết học ra tiếng Việt hơn là mượn luôn từ nước ngoài, còn với những khái niệm ngành khoa học tự nhiên thì việc vay mượn từ nước ngoài không làm mình ngứa ngáy bằng. Tôi không chắc.

Với những từ mà ta không có truyền thống đủ lâu như ở phương Tây để mà sớm tìm được từ tương đương trong tiếng Việt, thì tôi nghĩ vấn đề ở đây không chỉ là tìm từ để dịch sao cho sát nghĩa mà cũng thuận tai, mà thực chất phải xem nó là xây dựng khái niệm mới trong tiếng Việt. Mà cũng lại theo những lần tôi tự ngẫm nghĩ và đọc lớt phớt về cách mà một từ được đổ nghĩa như thế nào, thì tôi nghĩ có thể đưa ra được một số quan sát sau:

Làm sao để tạo khái niệm mới?

Như vậy, nếu muốn tạo khái niệm mới thì tôi nghĩ quy trình sẽ là:

1. Vét cạn các nét nghĩa, các cách dùng, các cách hiểu về nó
2. Tìm những từ chứa đựng được càng nhiều nét nghĩa càng tốt

Ta hãy minh hoạ quy trình này bằng việc thử dịch từ philanthropy sang tiếng Việt.

Dịch từ philanthropy như thế nào?

Trước hết ta hãy liệt kê hết tất cả các nét nghĩa của từ philanthropy:

• *làm một cách tự nguyện
• *dựa trên tri thức
• *giải quyết các vấn đề xã hội
• *có tính bền vững và dài hạn
• *xuất phát từ lòng thương người (thiện)

Trước đây có một số người đề xuất dịch những từ này như sau:

• Nguyễn Xuân Xanh dịch là nhân ái
• Quỹ Hoà bình và Phát triển (HPDF) dịch là thiện nguyện
• Viện nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (iSEE) dịch là phúc thiện

Nhìn chung những người làm trong lĩnh vực này tránh dùng từ từ thiện, vì cảm thấy nó có nét nghĩa *thường mang tính khẩn cấp, ngắn hạn mà philanthropy không có. Tuy nhiên họ vẫn không cảm thấy những cách dịch trên là chưa đạt, vì với nhiều người tiếp nhận họ vẫn hiểu hoạt động này không khác gì từ thiện.

Ta hãy biểu diễn tất cả các nét nghĩa này lên không gian nghĩa:

Dễ cảm thấy rằng nghĩa mặt chữ của nhân ái chỉ bao gồm *xuất phát từ lòng thương người (thiện) và không bao gồm những cái khác:

Cả phúc thiện cũng vậy:

Đối với thiện nguyện thì lại có thêm *làm một cách tự nguyện trong nghĩa mặt chữ:

Ở đây hãy giả định rằng nghĩa mặt chữ của các từ này đồng nhất với nghĩa thực sự được dùng của chúng.

Giờ hãy tạm xoá đi làm lại. Ta xét từ từ thiện. Nghĩa mặt chữ của nó cũng chỉ bao gồm *xuất phát từ lòng thương người (thiện) và không bao gồm những cái khác. Nhưng nghĩa thực sự được dùng của nó thì lại có:

• *làm một cách tự nguyện
• *giải quyết các vấn đề xã hội
• *xuất phát từ lòng thương người (thiện)
• *thường mang tính khẩn cấp, ngắn hạn

Ta hãy xem nó sẽ được biểu diễn thế nào:

Ta bật hết cả 4 từ từ thiện, nhân ái, thiện nguyện, phúc thiện này lên:

Ta thấy rằng nghĩa thực sự được dùng của từ thiện đã ôm hết tất cả nghĩa của các từ kia. Chính vì như vậy, nên nghĩa thực sự được dùng của chúng sẽ dần mở rộng ra cho bằng với từ thiện (quan sát 6b). Đây chính là nguyên do của sự chưa thoả mãn của nhiều người với những phương án dịch hiện tại. Để thoát khỏi cái bóng ma của từ thiện, ta cần tìm một từ nào có một nét nghĩa mà từ thiện không có (quan sát 6a).

Gọi X là cách dịch của philanthropy. Đây là X:

Bởi vì X chưa tồn tại trong tiếng Việt, nên tốt nhất khi tạo nó ta nên có càng nhiều nét nghĩa của X trên mặt chữ. Và để thoát khỏi cái bóng ma của từ thiện, nhất thiết trên mặt chữ đó phải thể hiện ngay được nét nghĩa *dựa trên tri thức hoặc *có tính bền vững và dài hạn.

Thấy rằng ta đã có thiện nguyện chứa được nhiều nét nghĩa trên mặt chữ nhất, ta có thể tạm gắn những nét nghĩa này trực tiếp vào thiện nguyện:

• thiện nguyện dựa trên tri thức
• thiện nguyện có tính bền vững và dài hạn

Mặc dù nghĩa mặt chữ của thiện nguyện dựa trên tri thức chưa bao hàm được hết tất cả những nghĩa thực sự được dùng của X, nhưng ít nhất nó đã thoát ra khỏi cái bóng ma của từ thiện. Và vì nghĩa mặt chữ của nó không chứa nét nghĩa nào mà X không có, nên việc đồng nhất nó với X sẽ dễ dàng được chấp nhận.

Ta có thể chỉnh sửa chúng thêm một chút cho gọn:

• thiện nguyện tri thức
• thiện nguyện bền vững

Đây chính là những đề xuất của tôi cho việc dịch philanthropy sang tiếng Việt.

Bạn có thể thảo luận hoặc xem những người khác thảo luận về cách dịch của từ này trong Nhóm chat cộng đồng của SNPO.