Những câu hỏi về nữ quyền

Categorized as Tự nhiên, hệ thống, khoa học, quyền uy Tagged , , ,
crop-0-0-2061-2560-0-Claude_Monet_-_Woman_with_a_Parasol_-_Madame_Monet_and_Her_Son_-_Google_Art_Project-scaled.jpg

Giới thiệu

Dự án Quả Cầu được lập ra là để lan tỏa tinh thần phản tư với mọi quan điểm của mình, trân trọng người khác tuyệt đối, tò mò với điều khiến mình sợ hãi, dũng cảm cắt đứt điều gây hại. Đối tượng dự án muốn hướng tới là những người đã đánh mất khả năng đó, thông qua việc xóa bỏ nhiều hiểu lầm, ngộ nhận và niềm tin sai phổ biến trong xã hội. Những người đã đánh mất những tinh thần đó sẽ có lại được chúng, và những người đang có chúng sẽ đồng hành cùng họ để họ lấy lại được niềm tin cũng như hiểu được tầm quan trọng của chúng.

Đây là các hoạt động liên quan tới bình đẳng giới mà mình tham gia:

  • Tổ chức dịch các bài viết về tự trị cá nhân, tự trị liên nhân (relational autonomy)
  • Tham gia lớp học về các giá trị phổ quát SUV 10
  • Tham gia nhóm tình nguyện viên loạt bài giảng video về bình đẳng giới cho Planète Enfants & Développement
  • Tham gia lớp học Triết học về giới VGEM 2

Mặc dù mình không trực tiếp làm về bình đẳng giới, nhưng việc nhập tâm sự đàn áp chính xác là chủ đề mà cả mình và nữ quyền cùng theo đuổi. Nên mình nghĩ việc tìm hiểu về nữ quyền sẽ rất có lợi cho mình, và mình cũng có thể góp phần vào công việc của các nhà bình đẳng giới.

Những vấn đề mình quan tâm

  • Hỗ trợ người bất bình đẳng thay đổi quan niệm thế nào?
  • Nếu bình đẳng và tự do xung đột với nhau về bản chất, thì bình đẳng giới có làm cản trở giá trị nào khác không?
  • Liệu có khi nào một sự bất bình đẳng tạm thời có thể (và thậm chí là cách duy nhất) để xoá bỏ sự bất bình đẳng trong dài hạn không?

Ngoài ra còn có các vấn đề khác mình có thể triển khai thêm:

  • Khuôn mẫu giới với tư cách là cái đẹp
  • Khuôn mẫu giới trong ngành thời trang
  • Khuôn mẫu với tư cách là giá trị trung bình, hiệu quả công việc sự thoải mái
  • Khuôn mẫu với tư cách là liệu pháp trị liệu
  • Khuôn mẫu với tư cách là phép so sánh, ẩn dụ
  • Khuôn mẫu với tư cách là ngôn ngữ

Khuôn mẫu giới với tư cách là cái đẹp

Những hình ảnh như “nàng thơ”, “người con gái Huế”, v.v. có phải là một khuôn mẫu không? Và khi một người nữ tìm về những điều đó, hoặc một người nam trông chờ, tìm kiếm một người nữ như vậy, thì họ có cũng đang củng cố khuôn mẫu giới hay là họ chỉ đang thưởng thức cái đẹp? Vì đặc trưng của cái đẹp là nó chiếm trọn mối quan tâm của chúng ta, nhưng lại không kích động ham muốn nào. Chỉ khi nào một thứ hoàn toàn chiếm trọn mối quan tâm của chúng ta mà lại độc lập khỏi bất kỳ ứng dụng nào có thể có của nó, thì khi ấy chúng ta mới bắt đầu nói về vẻ đẹp của nó. Thế nên, kể cả khi một quan niệm, hình ảnh nào đó xuất phát từ khuôn mẫu, thì khi nó được mô tả như là cái đẹp, thì ta không còn ham muốn xoá bỏ khuôn mẫu đó nữa.

Khuôn mẫu giới trong ngành thời trang

Mình nghĩ thời trang là một lĩnh vực thú vị vì nó là điểm hội tụ của nhiều thứ: nó vừa có thể xem là một loại hình nghệ thuật, vừa có thể xem là văn hóa đại chúng, vừa có thể xem là một ngành kinh doanh. Người ngoài có thể thấy nó phù phiếm, nhưng người trong cuộc lại thấy ngành của mình là nơi chứa đựng cá tính cá nhân cũng như bản sắc, văn hoá cộng đồng. Với những người làm về khuôn mẫu giới, nó chính xác là nơi người khác nhìn vào một con người và đánh giá phẩm chất của họ. Nhưng với những người trong ngành có vẻ như nó là nơi các khuôn mẫu bị phá bỏ. Vì bản chất của thời trang không chỉ là che đậy cơ thể, cũng không chỉ là sản phẩm nghệ thuật bằng chất liệu vải, mà còn là thứ chúng ta đưa ra tuyên ngôn về bản thân. Nó định hình cơ thể chúng ta và định hình cả cách chúng ta nhìn cơ thể người khác. Mình nghĩ ngành thời trang có thể là một phép thử tốt cho năng lực giải thích của các lý thuyết về nữ quyền.

Theo quan sát của mình, người làm trong giới thời trang chủ yếu tự nhìn nhận ngành của mình như một lĩnh vực dấn thân, phá bỏ khuôn mẫu giới trong xã hội, chứ không phải là thứ tiếp tục củng cố nó. Ví dụ như ở kết luận của bài Đi tìm sự bình đẳng trong làng thời trang: Đâu là những cột mốc quan trọng?:

Xuyên suốt chiều dài lịch sử, thời trang vừa đóng vai trò thẩm mỹ, vừa là phương thức đấu tranh của nhân loại. Dù là đấu tranh ở góc độ nào – giới tính, sắc tộc, tuổi tác, hình thể, giai cấp…, cũng đều thống nhất một điều: Trong thời trang, mọi đối tượng đều bình đẳng.

Điều này cũng được ít nhất một nhà sử học về thời trang người Việt xác nhận. Một ví dụ chị đưa ra là trước năm 1930 thì người Việt nam nữ mặc giống nhau. Khi người Pháp đến xâm lược thì cách ăn mặc của người Việt mới có sự thay đổi: đàn ông Việt thì ăn mặc giống đàn ông Tây, nhưng phụ nữ Việt lại không thể mặc đồ giống phụ nữ Tây. Và khi họa sỹ Nguyễn Cát Tường (Le Mur trong tiếng Pháp) tạo ra áo dài bằng cách bằng cách bổ sung các nét mỹ thuật Tây Âu vào áo ngũ thân, nó đã bị xem là vi phạm chuẩn mực về giới (vì nó ôm sát eo, vú, mông). Nhưng chính những điều đó đã khiến cho quan điểm về thẩm mỹ của người Việt thay đổi, và khuôn mẫu giới bị phá vỡ.

Tuy nhiên, chị ấy cũng đồng ý rằng thời trang thật ra vẫn củng cố các khuôn mẫu về giới, bằng cách này hay cách khác. Khi một sự củng cố khuôn mẫu được trở thành nghệ thuật, thì nó vừa vẫn là quy chất luận, vừa mở ra các khả thể mới. Mà nếu khuôn mẫu vừa được sinh ra vừa được mất đi, thì tức là có thể phát biểu là thời trang giúp biến đổi khuôn mẫu đó từ dạng này thành dạng khác. Nó giống như kiểu trong vật lý có câu “năng lượng không tự sinh ra cũng không tự mất đi, mà chỉ chuyển từ dạng này sang dạng khác” vậy.

Có thể thấy điều này ở việc áo dài sau khi đã phá bỏ chuẩn mực giới tính của thời xưa, lại trở thành một loại chuẩn mực về nữ tính khác ở thời nay.

Nhưng mặt khác, mình không nghĩ điều đó đến từ việc họ thiếu sự phản tư, hay là họ quá bận rộn nên không để ý thấy, mà là việc đó đơn giản là không trình diện như vậy trong mắt họ. Nó giống như việc trong khi người ngoài thấy rằng nó chỉ là cái đẹp phù phiếm, thì người trong cuộc lại cảm thấy chúng có chiều sâu, và ngược lại. Nên mình cho rằng những chỉ trích như kênh 14 là báo lá cải và khoét sâu vào định kiến giới sẽ không đi đến đâu, nếu không chạm vào được gốc rễ của sự đam mê cái đẹp.

Khuôn mẫu với tư cách là giá trị trung bình, hiệu quả công việc và sự thoải mái

Việc thầy cô trong lớp hay nói “mấy đứa con trai ra bê phụ cái bàn coi” có phải là bất bình đẳng không? Nhất là khi mấy cái bàn đó con gái cũng bê được? Các thầy cô có đang có khuôn mẫu “nam giới mạnh mẽ” không? Vì rốt cuộc thì quả thực nam giới có khoẻ hơn thật. Vậy có phải là khuôn mẫu giới ở đây giúp tăng hiệu quả công việc (mà cụ thể ở đây là trong việc phân công lao động), mà những người không có khuôn mẫu đó, hoặc đang cố gắng loại bỏ nó, không đạt được hiệu quả tương đương?

Tương tự, liệu củng cố những khuôn mẫu như người mẹ ấm áp, người cha cứng rắn có vấn đề gì không, nếu như quả thực xét về mặt thống kê khuôn mẫu đó không sai?

tnh_cha_me_4_500_01
Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

Liệu việc cởi trần là bình đẳng hay bất bình đẳng? Một mặt, có thể xem là người nam đang tận dụng đặc quyền được cởi trần mà không bị lên án, và điều đó đang củng cố khuôn mẫu giới. Nhưng mặt khác cũng chẳng ai cấm con gái cởi trần cả. Ai muốn thì cứ việc cởi trần. Chỉ là chẳng có con gái nào làm cả. Vậy nếu xem con gái đang thực hành quyền tự do của mình, thì cũng không thể nói cái khuôn mẫu đó tạo ra bất bình đẳng gì cả? Hay nói cách khác, nếu ta thấy rằng việc cởi trần là khuôn mẫu về giới, thì càng nghĩ về nó ta càng thấy nó không phải là khuôn mẫu?

Khuôn mẫu với tư cách là liệu pháp trị liệu

Giả sử có một người có rối loạn tâm lý lo âu. Họ vô cùng sợ vi khuẩn, đến cả món ăn mình rất thích cũng không dám ăn vì sợ vi khuẩn. Ta có thể nói họ rằng “sự mạnh mẽ luôn nằm trong người bạn”, nhưng đấy là dành cho những người chưa mất niềm tin thôi. Còn với những người đã có một xác quyết là mình là người yếu đuối, thì nói rằng họ là người mạnh mẽ không khác gì tạo thêm áp lực và đau khổ cho họ. Bất kể điều đó đi từ mong muốn giúp họ đến bao nhiêu, và có một nền tảng triết học vững chắc đến bao nhiêu, thì trong mắt họ những lời nói đó là đang chà đạp nỗ lực của họ. Phải có một câu khác để sử dụng. Vậy trong trường hợp đó ta có nên dùng khuôn mẫu “nam tính mạnh mẽ” để giúp họ vượt qua nỗi sợ hay không, nếu điều đó có thể giúp cho họ nhận ra rằng sự mạnh mẽ luôn nằm trong người họ?

Khuôn mẫu với tư cách là phép so sánh, ẩn dụ

Giao tiếp phi bạo lực (non-violent communication) là một kỹ thuật hiệu quả trong việc giảm tình trạng bạo lực, tăng sự thấu cảm và hợp tác. Nó được ứng dụng trong nhiều bối cảnh khác nhau trên thế giới, từ gia đình đến công việc, từ giáo dục đến y tế, từ các phong trào xã hội đến hòa giải mâu thuẫn sắc tộc. Biểu tượng của nó là con hươu cao cổ và con sói, với ý nghĩa như sau:

NVC

Nhưng dưới con mắt của một nhà động vật học, so sánh này rất là buồn cười. Với họ, nó thậm chí có phần nguy hiểm, vì sẽ làm mọi người cho rằng như sói thì là không tốt, mà như hươu cao cổ mới tốt. Có thể nó sẽ khiến mọi người săn lùng sói nhiều hơn, gây mất cân bằng sinh thái. Lịch sử đã cho thấy nhiều lần như vậy. Nói thẳng ra, đây là một loại khuôn mẫu về động vật.

Vậy có phải những người muốn xoá bỏ khuôn mẫu cũng sử dụng khuôn mẫu thường xuyên?

Khuôn mẫu với tư cách là ngôn ngữ

Hãy xét từ Doctor of Philosophy (PhD). Gọi là Doctor of Philosophy, nhưng bây giờ chẳng ai nghĩ nó liên quan gì đến triết học cả. Đồng ý rằng ngày xưa khi người ta gọi tất cả các bộ môn là philosophy, thì cái từ “philosophy” trong đó là triết học. Nhưng trong quá trình phát triển, “philosophy” cũng đã thay đổi. Ngày nay, một người dùng PhD có thể hoàn toàn không chút mảy may nghĩ rằng mình đang ám chỉ đến triết học. Tức là, từ “philosophy” trong PhD chỉ tình cờ viết giống với philosophy thực sự. Nói cách khác đây là một từ đồng âm khác nghĩa.

Điều này có đúng với từ “tính đàn bà”? Liệu có thể nói là từ “đàn bà” trong “tính đàn bà” hoàn toàn đã mất nghĩa gốc, và nó chỉ còn là vết tích của một lịch sử trước đây người ta coi thường đàn bà, chứ trong tâm trí của những người sử dụng nó ngày nay hoàn toàn không liên quan gì đến đàn bà thực thụ cả? Có thể nào một người tôn trọng đàn bà vẫn có thể sử dụng từ đó và vẫn đinh ninh là mình đang tôn trọng đàn bà không? Chỉ cho đến khi nào có người nhắc lại cái lịch sử đó thì mới “ờ ờ nói cũng đúng ha”, nhưng rồi họ cũng có thể không cảm thấy nhất thiết phải thay đổi cách gọi. Liệu có đúng là họ thực sự cảm thấy từ đó hoàn toàn không nói gì đến đàn bà, giống như những người sử dụng từ PhD hoàn toàn không thấy từ đó nói gì về triết học cả không?

Một nhà ngôn ngữ học Trung Quốc sẽ nói gì về việc bộ nữ (女) thường có mặt trong các từ có ý tiêu cực?

Tất nhiên, chúng ta vẫn có thể thay đổi được thôi. Nếu một ai đó nói rằng dùng “Doctor of Philosophy” gây tổn thương cho các triết gia, thì chúng ta vẫn nên thay đổi cách dùng từ. Nhưng điều đó không có nghĩa là những người sử dụng từ đó đang vô tình hay vô thức đàn áp triết gia. Và nếu nhận thức được điều này thì chúng ta không cần phải quá lo lắng mỗi khi từ “tính đàn bà” được sử dụng. Liệu đây có phải là một lập luận hợp lý?

👉 Xem thêm: Hiện tượng đồng âm khác nghĩa, đồng nghĩa khác âm, và đảo nghĩa

Khi một người đã chịu nhiều nỗi đau đến mức một ngày họ bàng hoàng kết luận rằng họ không còn khả năng để hy vọng thêm một lần nào nữa rồi, thì toàn bộ thế giới xung quanh họ sẽ rùng rùng biến đổi. Một khi họ đã học được rằng mình hoàn toàn bất lực để thay đổi tình hình, thì kèm theo đó họ cũng sẽ có những niềm tin mới để hợp lý hóa sự cam phận của mình. Những niềm tin mới này - tuy gây hại - nhưng lại rất logic, khiến cho họ không những không có động lực để thay đổi, mà còn có động lực để không thay đổi.

Đã có hằng hà sa số những bài viết giải thích những ngộ nhận phổ biến, và cũng đã có hằng hà sa số những dự án thay đổi nhận thức cộng đồng. Nhưng cuộc sống đã cho họ quá đủ trải nghiệm rồi nên họ mới thành ra như thế. Giờ muốn họ thực sự suy nghĩ điều ngược lại thì cần cho họ một sự trải nghiệm mới nhiều gấp đôi, gấp ba. Nên nếu chỉ dừng ở việc hy vọng cái hiểu đúng sẽ đủ khả năng cạnh tranh với cái hiểu sai, còn bản thân những thứ đang dung dưỡng cái sai thì không bị đả động đến, thì chỉ là chữa phần ngọn chứ không phải phần gốc.

Nhưng liệu ai sẽ là người đem lại trải nghiệm nhiều gấp đôi, gấp ba cho họ, khi xã hội vẫn hằng ngày có những ví dụ để tiếp tục khẳng định niềm tin tiêu cực đấy? Tại sao lại phải trông chờ vào những thứ ngẫu nhiên, khi ta hoàn toàn có thể tạo ra môi trường phù hợp cho họ? Và nếu không ta thì ai, khi ta mới là người hiểu rõ họ nhất và nhiều động lực nhất để giúp họ?

Nếu trong tâm trí bạn cũng có một người mà bạn rất muốn giúp họ thay đổi nhưng cảm thấy bế tắc, chúng tôi muốn mời bạn gia nhập Mạng lưới hỗ trợ người thân, bạn bè thay đổi niềm tin tiêu cực để phối hợp cùng những người bạn khác. Trong nhóm chúng ta sẽ cùng nhau thảo luận những vấn đề như:

  • Bạn có đủ sẵn sàng cho việc thay đổi người khác hay không? Liệu niềm tin đó có thực sự cần thay đổi hay không? Liệu cứ để yên thì họ cũng sẽ tự tốt hơn hay không?
  • Liệu sự tác động có vi phạm sự tự chủ của họ không? Tại sao mặc dù quan điểm của họ làm tổn thương bản thân và người khác nhưng họ vẫn có những quyền để bảo vệ quan điểm đó?
  • Làm sao chúng ta có thể phối hợp ăn ý, nhuần nhuyễn để có thể tiếp cận họ và những người có nhiều ảnh hưởng đến họ một cách nhẹ nhàng và hiệu quả nhất? Làm sao để vượt qua những vòng vo của ngôn ngữ, tưởng như bất đồng sâu sắc nhưng thật ra đều đang ngầm đồng ý với nhau?
Thỉnh thoảng chúng ta cũng sẽ tổ chức một số buổi nói chuyện và mời những chuyên gia trong những lĩnh vực liên quan như nhân quyền, tâm lý học, phát triển cộng đồng để cùng nâng cao hiểu biết.

Bạn thấy bài viết này thế nào?

Bấm sao để đánh giá nha!

Đánh giá trung bình: 0 / 5. Số lượt đánh giá: 0

Nếu bạn thấy bài này hữu ích

Bạn bè bạn cũng có thể thấy nó hữu ích

Mình rất tiếc nếu bạn thấy bài không có giá trị

Xin hãy nói cho mình biết phải cải thiện ở đâu

1 comment

  1. Chúng ta đang ở giai đoạn bùng nổ thông tin, gần như có thể tìm kiếm mọi câu trả lời mà ta đặt ra. Tuy nhiên không có nghĩa rằng loài người hiểu cách vận hành của thế giới này. Việc bình đẳng ngầm ẩn ý rằng ta có thể chia miếng bánh ra đúng tỉ lệ 50 50. Mang chữ bình đẳng tới tư tưởng của thế hệ trẻ ngay từ đầu rồi sau đó mổ xẻ là một phương hướng mà không ai có thể đảm nhiệm đươc.

Leave a Reply