Tranh luận hiền hòa

Categorized as Bài nổi bật, Nỗi sợ, góc nhìn, mạnh mẽ, từ bi Tagged ,
97Afv

Mọi người cũng biết, tranh luận là tốt. Ai tham gia tranh luận cũng mong suy nghĩ của mình giúp ích được cho người khác, chứ không mong áp đặt người khác phải theo ý mình.  Có nhận ra điều đó thì sự đánh giá của mình về việc họ đánh giá người khác một cách gay gắt mới bớt gay gắt. Tuy nhiên, có những lúc dù cả hai rất cố gắng để nói cho nhau nghe, nhưng hiểu nhầm vẫn cứ xuất hiện, rồi cuối cùng cả hai lại cáu gắt với nhau. Thật không khác gì chuyện thầy bói xem voi cả.

Bảo các ông thầy bói đó có cái tôi lớn thì đã đành, nhưng có những lúc cả hai bên đều thật sự dành tình cảm cho nhau mà bức tường vẫn không thể bị phá vỡ:

Đó là điều thật sự rất buồn. Nhưng khi chúng ta quyết định gỡ đám tơ vò này ra, thì lại cảm thấy mù mờ, không biết phải bắt đầu từ đâu:

Những năm qua, mình đã gom nhặt được nhiều kiến thức hơn, và mình xin trình bày một số khái niệm để việc tự soi chiếu bản thân dễ dàng hơn. Tất cả chúng đều từ tâm lý học xã hội và tâm lý học nhận thức. Đáng tiếc là mình lại không tìm ra thuật ngữ tương đương trong tiếng Việt, nên các bạn chịu khó dùng tiếng Anh vậy.


I. Những rào cản cho việc lắng nghe nhau


Naïve realism

Xu hướng tin rằng ta khách quan và không thiên kiến, và thấy những ai bất đồng với mình là chưa hiểu rõ vấn đề hoặc phi lý. Cái này rất hay, vì khi ta tranh luận, một điều cơ bản là cả hai phải ngầm định rằng mình sẽ đạt đến sự thống nhất. Naïve realism được xem như là một trong bốn khám phá quan trọng nhất trong ngành tâm lý học xã hội.

Egocentrism

Không nhận ra là cái mình nhìn khác với cái người khác nhìn; cho rằng những gì mình nghe, thấy, biết, nghĩ cũng chính là những gì người khác nghe, thấy, biết, nghĩ. Có một thí nghiệm như sau: hai cái hộp trái và phải được để trước mặt một đứa trẻ. Một người đặt một món đồ chơi vào hộp bên trái, sau đó đi ra khỏi phòng. Người thứ 2 (có thể là bố mẹ đứa trẻ) sẽ lấy món đồ chơi ra khỏi hộp trái và đặt vào hộp phải. Sau đó họ sẽ hỏi đứa trẻ liệu người thứ nhất nếu muốn tìm lại đồ chơi đó thì sẽ mở hộp nào trước tiên. Với người lớn thì quá rõ ràng: hộp trái, vì người đó không hề biết là món đồ đã bị đổi hộp. Nhưng đứa trẻ lại nghĩ là hộp phải, vì nó đã thấy cảnh đổi hộp. Nói cách khác, việc nó thấy món đồ bị đổi hộp đồng nghĩa với việc những người khác cũng thấy cảnh đổi hộp đó, dù họ không hề ở đó.

Thí nghiệm dưới đây là một ví dụ khác cho việc đánh đồng những thứ mình thấy là những thứ người khác cũng thấy.

Trên thực tế chúng ta vẫn rất hay tưởng là người khác đã thấy những gì mình thấy, và biết những gì mình biết, mặc dù thực tế không phải như vậy. Và cái duy kỷ này khác với vị kỷ (egotism) hoặc ái kỷ (narcissism), mặc dù trông có vẻ rất giống.

Illusion of transparency

Luôn nghĩ rằng những thứ mình nói ra người khác sẽ hiểu hệt như mình. Có một thí nghiệm thế này: người tham dự sẽ được chia thành 2 nhóm: người gõ và người nghe. Nhiệm vụ của người gõ là sẽ chọn ra một bài hát bất kỳ và gõ nhịp của nó lên bàn. Nhiệm vụ của người nghe là đoán bài hát đó. Khi người gõ được hỏi là người nghe sẽ đoán trúng được bao nhiêu, họ đoán khoảng 50%. Thật ra tỉ lệ đoán trúng chỉ khoảng 3%. Một cái tên khác cho vấn đề này là Li nguyn ca kiến thc.

Cảm xúc tự nhận thức (Self-conscious emotions)

Những cảm xúc được sinh ra khi ta có ý thức về bản thân, như xấu hổ, mặc cảm, tội lỗi, ghen tị, kiêu hãnh, v.v. Kiêu hãnh/tự hào làm ta có cảm giác hơn người khác, trong khi xấu hổ, mặc cảm, tội lỗi, ghen tị làm ta có cảm giá thua người khác. Nó làm lu mờ những thứ ta cần làm.

Thought-terminating cliché

Những câu nghe thì hay, cũng khá thuyết phục, nhưng bên trong chỉ là sáo rỗng, không giúp ích được gì cả. Chúng làm người nghe thêm ức chế, vì dù có thể dùng chúng để tạm xoa dịu vấn đề, nhưng không giúp họ xử lý được những vấn đề tương tự trong tương lai. Bản thân người nói cũng sẽ không thể áp dụng được khi chính họ gặp vấn đề. Ví dụ như “đời là thế, chịu thôi”, “hãy để tâm trí được cởi mở hơn”, hay “mỗi người mỗi ý”, v.v.

Tip of the tongue

Đang nói chuyện ngon lành giữa chừng thì tự nhiên chẳng biết phải diễn tả tiếp làm sao, mặc dù mình biết chắc chắn là mình có thể diễn tả được. Hiểu ý quên lời chính là đây. Vấn đề là, khi mình đang bị nghi ngờ và phải giải thích, thì khi hiện tượng này xảy ra, họ sẽ lại càng cảm thấy mình đang tìm cách chống chế. Nhưng với người đang bị vậy, việc cảm thấy áp lực sẽ càng làm trạng thái này nặng hơn. Ý ta cần nói chỉ có thể đến lại khi ta tạm quên đi vấn đề trong chốc lát.


II. Những thứ có thể làm khi tranh luận


Socratic questioning

Đặt ra những câu hỏi mà ai cũng “biết 100%” câu trả lời. Điều này sẽ dễ làm mọi người tưởng mình hỏi ngu. Vì khi người được hỏi bị buộc phải trả lời những câu hỏi ngu ngu đó, thì họ mới có thể nhìn ra được những lỗ hổng của mình, và hiểu được tại sao mình bị mắc kẹt.

Assume good faith/Presumption of innocence/Suspension of judgment

Ngay cả khi rõ mười mươi là họ đang có ý xấu, thì mình vẫn luôn tìm ra được điểm tốt trong đó, và giúp họ làm việc tốt đó. Còn những cái xỉa xói của họ thì đơn giản là phớt lờ đi, như nước đổ lá khoai. Vì khi họ làm vậy, thì họ đang mong mình phản ứng lại. Nhưng nếu mình không phản ứng lại, thì họ mới cảm thấy là vô ích.

Lập luận thợ rèn (Steelman argument)

Quy tắc thợ rèn (hoặc quy tắc Rapoport, quy tắc Dennett – đặt theo tên nhà lý thuyết trò chơi Anatol Rapoport và triết gia Daniel Dennett), là một bộ các nguyên tắc nhằm mục đích khuyến khích việc tranh luận có tính xây dựng. Mục tiêu của bạn là vá lại những lỗ hổng trong lập luận của đối phương, để bạn được đối diện với lập luận sắc bén nhất của họ. Điều này sẽ giúp tránh việc vô tình tạo ra lập luận người rơm, và tránh được việc sau khi đưa lời phản biện ra thì đối phương còn tin thêm vào quan điểm gốc của mình (hiệu ứng phản tác dụng – backfire effect). Nhờ việc đối diện với lập luận mạnh nhất của họ mà lập luận của bạn sẽ càng mạnh hơn. Các quy tắc này thường được thấy dưới cách diễn đạt của Dennett như sau:

  1. Bạn phải diễn đạt lại quan điểm của đối phương sao cho thật rõ ràng, sống động và công bằng đến mức họ phải nói rằng “Cám ơn, tôi đã ước gì mình đã có thể nghĩ ra được như thế”
  2. Bạn phải liệt kê tất cả những điểm bạn đồng ý (đặc biệt nếu chúng không quan trọng lắm hoặc được đồng ý rộng rãi)
  3. Bạn phải nêu ra bất cứ thứ gì bạn học được từ đối phương
  4. Chỉ sau khi đó bạn mới được phép nói ra những phản bác hoặc phê bình của mình

Nhờ việc tìm mọi cách để làm lập luận của đối phương sắc bén nhất có thể, và đánh vào điểm yếu nhất của lập luận của chính mình, ta mới thấy được những sai sót của bản thân, và có thể nâng đỡ người khác trong sự thấu cảm.

Người sắt

👉 Xem thêm: Câu chuyện Người mù sờ voi: những góc nhìn chưa từng có

Perspective-taking

Đặt mình vào góc nhìn của người khác. Cụ thể hơn, đó là chú ý vào sự chú ý của họ, và nhớ rằng không phải ai cũng nhớ tốt. Làm được điều này thì sẽ được xem là trưởng thành 😛

Giao tiếp trắc ẩn

Lắng nghe cảm xúc của nhau, hơn là lắng nghe lời nói của nhau (xem clip)


III. Những thứ làm ta không thể làm những thứ trên


Đó chính là sự chú ý (attention). Vì ta chỉ có thể chú ý vào một thông tin trong một thời điểm, nên nếu ta đang vướng bận một cái gì đó, thì có muốn cũng không thể tập trung vào cái khác được. Mà nếu không thể tập trung vào chuyện của người khác, thì làm sao mà chấp nhận nhau?

Ngoài ra, trí nhớ (memory) cũng đóng vai trò quan trọng. Vì để có thể đặt mình vào vị trí của người khác, thì sẽ phải nhớ nhiều chi tiết, không chỉ của mình mà còn cả của người kia. Mà nhớ chuyện của mình còn không xong, thì cũng khó mà nhớ chuyện của người kia. Nhưng có nhớ chuyện của người kia, thì mới có thể đặt mình vào vị trí của họ được.

Chỉ sau một tiếng đồng hồ thì một nửa thông tin đã bị quên

Đó là chưa kể, dù mình có thể vượt qua được tất cả những vấn đề này, thì sẽ tới lượt người kia cũng sẽ gặp phải chúng. Chừng nào một trong hai người còn chưa giải quyết hết được, thì sẽ còn hiểu nhầm ý của nhau. Và như vậy thì rất mệt.

Nhưng nếu có thể sắp xếp để vượt qua được những rào cản đó, thì việc dĩ hòa vi quý mà vẫn tôn trọng sự thật là điều nằm trong tầm tay. Cách tốt nhất là lập một cuốn sổ ghi chép để có thể nắm bắt tốt hơn họ cần gì. Nếu sau này cần nói lại cho ai thì cứ đưa những ghi chép ra là được, vừa đủ ý vừa đỡ mất công nói. Kinh nghiệm xương máu của mình đấy.

Khi một người đã chịu nhiều nỗi đau đến mức một ngày họ bàng hoàng kết luận rằng họ không còn khả năng để hy vọng thêm một lần nào nữa rồi, thì toàn bộ thế giới xung quanh họ sẽ rùng rùng biến đổi. Một khi họ đã học được rằng mình hoàn toàn bất lực để thay đổi tình hình, thì kèm theo đó họ cũng sẽ có những niềm tin mới để hợp lý hóa sự cam phận của mình. Những niềm tin mới này - tuy gây hại - nhưng lại rất logic, khiến cho họ không những không có động lực để thay đổi, mà còn có động lực để không thay đổi.

Đã có hằng hà sa số những bài viết giải thích những ngộ nhận phổ biến, và cũng đã có hằng hà sa số những dự án thay đổi nhận thức cộng đồng. Nhưng cuộc sống đã cho họ quá đủ trải nghiệm rồi nên họ mới thành ra như thế. Giờ muốn họ thực sự suy nghĩ điều ngược lại thì cần cho họ một sự trải nghiệm mới nhiều gấp đôi, gấp ba. Nên nếu chỉ dừng ở việc hy vọng cái hiểu đúng sẽ đủ khả năng cạnh tranh với cái hiểu sai, còn bản thân những thứ đang dung dưỡng cái sai thì không bị đả động đến, thì chỉ là chữa phần ngọn chứ không phải phần gốc.

Nhưng liệu ai sẽ là người đem lại trải nghiệm nhiều gấp đôi, gấp ba cho họ, khi xã hội vẫn hằng ngày có những ví dụ để tiếp tục khẳng định niềm tin tiêu cực đấy? Tại sao lại phải trông chờ vào những thứ ngẫu nhiên, khi ta hoàn toàn có thể tạo ra môi trường phù hợp cho họ? Và nếu không ta thì ai, khi ta mới là người hiểu rõ họ nhất và nhiều động lực nhất để giúp họ?

Nếu trong tâm trí bạn cũng có một người mà bạn rất muốn giúp họ thay đổi nhưng cảm thấy bế tắc, chúng tôi muốn mời bạn gia nhập Mạng lưới hỗ trợ người thân, bạn bè thay đổi niềm tin tiêu cực để phối hợp cùng những người bạn khác. Trong nhóm chúng ta sẽ cùng nhau thảo luận những vấn đề như:

  • Bạn có đủ sẵn sàng cho việc thay đổi người khác hay không? Liệu niềm tin đó có thực sự cần thay đổi hay không? Liệu cứ để yên thì họ cũng sẽ tự tốt hơn hay không?
  • Liệu sự tác động có vi phạm sự tự chủ của họ không? Tại sao mặc dù quan điểm của họ làm tổn thương bản thân và người khác nhưng họ vẫn có những quyền để bảo vệ quan điểm đó?
  • Làm sao chúng ta có thể phối hợp ăn ý, nhuần nhuyễn để có thể tiếp cận họ và những người có nhiều ảnh hưởng đến họ một cách nhẹ nhàng và hiệu quả nhất? Làm sao để vượt qua những vòng vo của ngôn ngữ, tưởng như bất đồng sâu sắc nhưng thật ra đều đang ngầm đồng ý với nhau?
Thỉnh thoảng chúng ta cũng sẽ tổ chức một số buổi nói chuyện và mời những chuyên gia trong những lĩnh vực liên quan như nhân quyền, tâm lý học, phát triển cộng đồng để cùng nâng cao hiểu biết.

Bạn thấy bài viết này thế nào?

Bấm sao để đánh giá nha!

Đánh giá trung bình: 4.6 / 5. Số lượt đánh giá: 9

Nếu bạn thấy bài này hữu ích

Bạn bè bạn cũng có thể thấy nó hữu ích

Mình rất tiếc nếu bạn thấy bài không có giá trị

Xin hãy nói cho mình biết phải cải thiện ở đâu

2 comments

  1. Thật tốt là vào lúc 2 giờ sáng khi đang ngẫm việc viết một chiếc thư mời vài người tới tham dự Encounter group thì đọc được những điều này. Bởi thế, cảm ơn cậu.
    Tớ xin được trích dẫn một đoạn trong bài viết của cậu vào email nhé ạ?

    Nhân tiện thì, tớ cảm thấy câu này hình như thiếu chữ “không”:
    “Đáng tiếc là mình lại tìm ra thuật ngữ tương đương trong tiếng Việt, nên các bạn chịu khó dùng tiếng Anh vậy.”

    Chúc cậu một tuần đủ đầy năng lượng ha!

Leave a Reply